Qendra Rajonale e Mjedisit për Evropën Qendrore e Lindore (REC)
Qendra Rajonale e Mjedisit për Evropën Qendrore e Lindore (REC) është një organizatë ndërkombëtare jopartizane, joavokate, jofitimprurëse me mision mbështetjen për zgjidhjen e problemeve mjedisore në Evropën Qendrore e Lindore (EQL). Qendra e përmbush misionin e saj duke nxitur bashkëpunimin ndërmjet organizatave joqeveritare, qeverive, bizneseve dhe aktorëve të tjerë mjedisorë, si dhe duke mbështetur shkëmbimin e lirë të informacionit dhe pjesëmarrjen e publikut në vendim-marrjen mjedisore. REC është krijuar në 1990 nga Shtetet e Bashkuara, Komisioni Evropian dhe Hungaria. Sot REC bazohet ligjërisht në Kartën e REC, nënshkruar nga 30 vende dhe Komisioni Evropian dhe në një marrëveshje ndërkombëtare me qeverinë hungareze. REC ka zyrën qendrore në Szentendre, Hungari dhe zyrat e vendeve në secilin prej 17 vendeve përfituese, të cilat janë: Shqipëria, Bosnja-Hercegovina, Bullgaria, Kroacia, Republika Çeke, Estonia, Hungaria, Letonia, Lituania, RIJ e Maqedonisë, Polonia, Rumania, Serbia, Mali i Zi, Sllovakia, Sllovenia dhe Turqia. Donatorët më të fundit janë Komisioni Evropian dhe qeveritë e Shqipërisë, Austrisë, Belgjikës, BosnjeHercegovinës, Kanadasë, Kroacisë, Republikës Çeke, Danimarkës, Estonisë, Finlandës, Gjermanisë, Hungarisë, Italisë, Japonisë, Letonisë, Lituanisë, RIJ të Maqedonisë, Hollandës, Norvegjisë, Polonisë, SerbiMalit të Zi, Sllovenisë, Suedisë, Zvicrës, Mbretërisë së Bashkuar dhe Shteteve të Bashkuara, si dhe organizata të tjera ndërqeveritare dhe institucione private. Manual për Pjesëmarrjen e Publikut në Vendimmarrjen Mjedisore Manual për Pjesëmarrjen e Publikut në Vendimmarrjen Mjedisore Shkruar prej SNEZANA MISIC Kontribues në përgatitjen e botimit prej KAIDI TINGAS DHE MAGDOLNA TOTH NAGY Kontributet e veçanta për Shqipërinë dhe Kosovën janë dhënë prej ERMELINDA MAHMUTAJ, ZEQIR VESELAJ DHE VISAR MORINA Ky Manual është redaktuar nga MIHALLAQ QIRJO Fotografitë në kapak KAIDI TINGAS Shtator 2013 Botuar në kuadër të projektit: Ngritja e kapaciteteve për të futur në veprim Konventën e Aarhusit dhe mbështetje për zhvillimin e sistemit të PRTR në disa vende të Evropës Jugore dhe Lindore. Ky projekt është financuar nga Ministria Federale e Gjermanisë për Mjedisin, Mbrojtjen e Natyrës dhe Sigurinë Bërthamore përmes mjeteve të Programit Këshillimor të Asistencës për Mbrojtjen e Mjedisit në vendet e Evropës Qendrore dhe Lindore, të Kaukazit dhe Azisë Qendrore. Ai është mbikqyrur teknikisht prej Agjencisë Federale të Mjedisit të Gjermanisë (Umweltbundesamt, UBA). Përmbajtja e këtij botimi mbetet përgjegjësi e vetme e autorëve të tij. M A N UA L P Ë R PJ E S Ë M A R RJ E N E P U B L I K U T N Ë V E N D I M M A R RJ E N M J E D I S O R E 1 Rreth REC Qendra Rajonale e Mjedisit për Evropën Qendrore e Lindore (REC) është një organizatë ndërkombëtare jopartizane, joavokate, jofitimprurëse me mision mbështetjen për zgjidhjen e problemeve mjedisore në Evropën Qendrore e Lindore (EQL). Qendra e përmbush misionin e saj duke nxitur bashkëpunimin ndërmjet organizatave joqeveritare, qeverive, bizneseve dhe aktorëve të tjerë mjedisorë, si dhe duke mbështetur shkëmbimin e lirë të informacionit dhe pjesëmarrjen e publikut në vendim-marrjen mjedisore. REC është krijuar në 1990 nga Shtetet e Bashkuara, Komisioni Evropian dhe Hungaria. Sot REC bazohet ligjërisht në Kartën e REC, nënshkruar nga 30 vende dhe Komisioni Evropian dhe në një marrëveshje ndërkombëtare me qeverinë hungareze. REC ka zyrën qendrore në Szentendre, Hungari dhe zyrat e vendeve në secilin prej 17 vendeve përfituese, të cilat janë: Shqipëria, Bosnja-Hercegovina, Bullgaria, Kroacia, Republika Çeke, Estonia, Hungaria, Letonia, Lituania, RIJ e Maqedonisë, Polonia, Rumania, Serbia, Mali i Zi, Sllovakia, Sllovenia dhe Turqia. Donatorët më të fundit janë Komisioni Evropian dhe qeveritë e Shqipërisë, Austrisë, Belgjikës, Bosnje-Hercegovinës, Kanadasë, Kroacisë, Republikës Çeke, Danimarkës, Estonisë, Finlandës, Gjermanisë, Hungarisë, Italisë, Japonisë, Letonisë, Lituanisë, RIJ të Maqedonisë, Hollandës, Norvegjisë, Polonisë, Serbi-Malit të Zi, Sllovenisë, Suedisë, Zvicrës, Mbretërisë së Bashkuar dhe Shteteve të Bashkuara, si dhe organizata të tjera ndërqeveritare dhe institucione private. Të gjitha të drejtat për përmbajtjen e këtij botimi janë të rezervuara. ©2013 Qendra Rajonale e Mjedisit për Evropën Qendrore e Lindore Asnjë pjesë e këtij botimi nuk mund të shitet ose të riprodhohet për qëllime fitimi, pa lejen me shkrim të Qendrës Rajonale të Mjedisit për Evropën Qendrore e Lindore Botuar nga: Qendra Rajonale e Mjedisit për Evropën Qendrore e Lindore Ady Endre ut 9-11, 2000 Szentendre, Hungari Tel: (36-26) 504-000, Faks: (36-26) 311-294 E-mail: HYPERLINK "mailto:[email protected]" [email protected], Web site: <www.rec.org> Shtypur në Hungari nga Typonova Ky botim dhe të gjitha botimet e REC janë shtypur në letër të ricikluar ose letër të prodhuar pa përdorimin e klorinës apo lëndëve kimike me bazë klorinën 2 M A N UA L P Ë R PJ E S Ë M A R RJ E N E P U B L I K U T N Ë V E N D I M M A R RJ E N M J E D I S O R E PËRMBAJTJA Akronime dhe shkurtime 4 Parathënie 5 1 Hyrje 9 Trajtime dhe rrugë të reja të të menduarit 2 3 9 Kuadri ligjor për pjesëmarrjen publike në vendimmarrjen mjedisore 15 Kuadri ligjor ndërkombëtar për demokracinë mjedisore 15 Pjesëmarrja dhe informimi i publikut në çështjet mjedisore në Shqipëri 16 Korniza juridike për demokracinë mjedisore në Kosovë 17 Si të organizojmë procese pjesëmarrëse efektive? 27 Planifikimi hap pas hapi 27 Si të zbatojmë në praktikë kërkesat e pjesëmarrjes publike? Teknika të mundshme të pjesëmarrjes 32 38 Rishikimi publik 40 Dëgjesat publike 40 Grupet e fokusuara 41 Takimet e punës 42 Mediat sociale 43 Këshilla për organizimin efektiv të aktiviteteve me pjesëmarrje 43 Çfarë informacioni nevojitet për pjesëmarrjen? 43 Këshilla për lehtësimin 45 Këshilla për organizimin e shqyrtesave publike 46 Këshilla për organizimin e dëgjesave publike 47 Këshilla për organizimin e grupeve të fokusit 48 Këshilla për organizimin e takimeve të punës 49 Këshilla për përdorimin e mediave sociale 50 Sfidat e procesit pjesëmarrës 51 E drejta e apelit 53 Praktikat e mira të pjesëmarrjes publike në vendimmarrjen mjedisore 59 Projekti i Unazës së Madhe të Tiranës 59 Plani Lokal i Menaxhimit të Mbetjeve në Bashkinë Berat 60 Raste të pjesëmarrjes publike në Kosovë 66 PP në rastin e VSMSsë për TC Kosova C/Kosova e re 66 VSMja dhe pjesëmarrja publike për autostradën Vërmicë-Merdare 68 5 Këshilla për angazhimin efektiv të OJFve në vendimmarrje 75 6 Konkluzione 79 Materiale dhe adresa interneti të vlefshme 79 Ligjet për pjesëmarrjen dhe informimin e publikut në çështjet mjedisore në Shqipëri 79 Ligjet që detyrojnë pjesëmarrjen e publikut në vendimmarrje për mjedisin në Kosovë 80 Ministritë relevante në Shqipëri 80 Ministritë relevante në Kosovë 80 4 M A N UA L P Ë R PJ E S Ë M A R RJ E N E P U B L I K U T N Ë V E N D I M M A R RJ E N M J E D I S O R E 3 AKRONIME DHE SHKURTIME 4 AKM Agjencia Kombëtare e Mjedisit BB Banka Botërore BE Bashkimi Evropian BERZH Banka Evropiane për Rindërtim dhe Zhvillim DLDP Programi për Decentralizim dhe Zhvillim Vendor GJDN Gjykata e të Drejtës Ndërkombëtare IPPC Direktiva për Kontrollin dhe Parandalimin e Integruar të Ndotësve KEK Korporata Energjetike e Kosovës KfW Banka Gjermane për Zhvillim LDPE Polietilen me densitet të ulët MBPZHR Ministria e Bujqësisë, Pylltarisë dhe Zhvillimit Rural e Kosovës MEM Ministria e Energjisë dhe Minierave e Kosovës MF Ministria e Financave e Kosovës MI Ministria e Infrastrukturës e Kosovës MMPAU Ministria e Mjedisit, Pyjeve dhe Administrimit të Ujërave e Shqipërisë MMPH Ministria e Mjedisit dhe Planifikimit Hapësinor e Kosovës MTI Ministria e Tregtisë dhe Industrisë e Kosovës MTPT Ministria e Transportit dhe Telekomunikacionit e Kosovës MW megawat MZHE Ministria e Zhvillimit Ekonomik e Kosovës OJF Organizata Jo-Fitimprurëse OJQ Organizata Jo-Qeveritare OST Operatori i Sistemit të Transmetimit PRTR Protokolli i Rregjistrimit dhe Transferimit të Ndotësve REC Qendra Rajonale e Mjedisit për Evropën Qendrore dhe Lindore SOROS Fondacioni Shoqëria e Hapur për Shqipërinë UNECE Komisioni Ekonomik i Kombeve të Bashkuara për Evropën UNSCR Rezoluta e Këshillit të Sigurisë të Kombeve të Bashkuara VSM Vlerësimi Strategjik Mjedisor VSMS Vlerësimi Strategjik Mjedisor dhe Social VNM Vlerësimi i Ndikimit në Mjedis TC Termocentrali M A N UA L P Ë R PJ E S Ë M A R RJ E N E P U B L I K U T N Ë V E N D I M M A R RJ E N M J E D I S O R E Parathënie Që prej themelimit të saj, Qendra Rajonale e Mjedisit për Evropën Qendrore dhe Lindore (REC) ka luajtur një rol të rëndësishëm për mbështetjen e demokracisë mjedisore, duke lehtësuar dhe rritur transparencën në proceset vendimmarrëse mjedisore në rajon dhe përtej tij. REC ka ndërtuar në mënyrë të vazhdueshme kapacitetet e zyrtarëve të mjedisit për të përmbushur detyrat e tyre si dhe të shoqërisë civile për të marrë pjesë në mënyrë më efiçente në proceset dhe vendimmarrjet mjedisore. Manuali që keni në dorën tuaj është një ilustrim më shumë i mbështetjes afatgjatë që REC ka dhënë në çështjet e demokracisë mjedisore, të rregulluara ndërkombëtarisht me anë të Konventës së Aarhusit. Konventa bazohet në parimin që mbrojtja e mjedisit është një kusht thelbësor për jetën normale dhe mirëqenien e njerëzve. Përmes kërkesave të saj për të drejtën e informimit, të pjesëmarrjes publike në vendimmarrje dhe të drejtës për t’ju drejtuar gjykatës për çështje mjedisore, Konventa garanton të drejtën njerëzore për një mjedis të shëndetshëm. Ky Manual ka për qëllim të bëjë një përshkrim mbi harmonizmin e parimeve të kësaj Konvente mbi pjesëmarrjen publike në Evropën JugLindore si dhe të japë ide dhe këshilla për nënpunësit publikë se si mund të organizohet përfshirja e publikut në mënyrë kuptimplotë dhe çfarë përftimesh mund të priten prej kësaj përfshirjeje. Manuali është përgatitur për t’i shërbyer së pari nënpunësve publikë, por të gjithë grupet e tjera të interesuara të tilla si investitorët, zhvilluesit e projekteve, përfaqësuesit e publikut ose të organizatave jo qeveritare (të cilat punojnë për një mjedis më të mirë dhe për një shoqëri më të hapur dhe demokratike) mund të gjejnë gjëra të vlefshme në të. Dëshiroj të përfitoj nga rasti për të shprehur mirënjohjen për Ministrinë Federale të Gjermanisë për Mjedisin, Mbrojtjen e Natyrës dhe Sigurinë Bërthamore dhe Agjencinë Federale të Mjedisit, të cilat përmes Programit Këshillimor të Asistencës për Mbrojtjen e Mjedisit në vendet e Evropës Qendrore dhe Lindore, të Kaukazit dhe Azisë Qendrore bënë të mundur botimin e këtij Manuali si pjesë e zbatimit të projektit “Ngritja e kapaciteteve për të futur në veprim Konventën e Aarhusit dhe mbështetje për zhvillimin e sistemit të PRTR në disa vende të Evropës Jugore dhe Lindore” në Shqipëri, Bosnjë dhe Hercegovinë, Kosovë1, Republikën ish Jugosllave të Maqedonisë, Malin e Zi dhe Serbi, gjatë periudhës 2011-2013. Ne shpresojmë ta gjeni këtë Manual të dobishëm dhe frymëzues në punën tuaj të përditshme dhe ta përdorni atë shpesh! Marta Szigeti Bonifert Drejtore Ekzekutive M A N UA L P Ë R PJ E S Ë M A R RJ E N E P U B L I K U T N Ë V E N D I M M A R RJ E N M J E D I S O R E 5 6 M A N UA L P Ë R PJ E S Ë M A R RJ E N E P U B L I K U T N Ë V E N D I M M A R RJ E N M J E D I S O R E 1 M A N UA L P Ë R PJ E S Ë M A R RJ E N E P U B L I K U T N Ë V E N D I M M A R RJ E N M J E D I S O R E 7 8 M A N UA L P Ë R PJ E S Ë M A R RJ E N E P U B L I K U T N Ë V E N D I M M A R RJ E N M J E D I S O R E Hyrje Ky Manual është përgatitur në kuadër të projektit “Ngritja e kapaciteteve për të futur në veprim Konventën e Aarhusit dhe mbështetje për zhvillimin e sistemit të PRTR në disa vende të Evropës Jugore dhe Lindore” financuar nga Ministria Federale e Gjermanisë për Mjedisin, Mbrojtjen e Natyrës dhe Sigurinë Bërthamore përmes mjeteve të Programit Këshillimor të Asistencës për Mbrojtjen e Mjedisit në vendet e Evropës Qendrore dhe Lindore, të Kaukazit dhe Azisë Qendrore. Ai është mbikqyrur teknikisht prej Agjencisë Federale të Mjedisit të Gjermanisë (Umweltbundesamt, UBA). Të gjitha vendet e përfshira Shqipëria, Bosnja dhe Hercegovina, Republika ish Jugosllave të Maqedonisë, Mali i Zi dhe Serbia, përveç Kosovës2, e kanë ratifikuar Konventën e Aarhusit – Konventën e UNECE për “Të drejtën e informimit, pjesëmarrjen publike në vendimmarrje dhe të drejtën për t’ju drejtuar gjykatës për çështjet mjedisore” – por duhen përpjekje të mëtejshme për të vënë në veprim mekanizmat për zbatimin e saj. Manuali përqendrohet në kërkesat e shtyllës së dytë të Konventës së Aarhusit, pra të pjesëmarrjes së publikut në vendimmarrjen mjedisore. Ai përmban këshilla praktike dhe përvoja të nënpunësve të mjedisit, zhvilluesve dhe zbatuesve të projekteve në Shqipëri dhe Kosovë, të cilët menaxhojnë proçeset e zhvillimit dhe mbartin përgjegjësinë e vendimmarrjes. Gjithashtu, zyrtarët janë përgjegës për informimin e publikut për çështjet mjedisore dhe përfshirjen e tij në procesin e vendimmarrjes. Prandaj, qëllimi parësor është të ndihmojë zyrtarët3 të përmirësojnë cilësinë e proceseve pjesëmarrëse, e për rrjedhojë edhe cilësinë e vendimeve. Manuali jep udhëzime se si të organizohet pjesëmarrja publike e strukturuar, si të mobilizohen qytetarët dhe të sigurohet që ndërveprimi me ta të jetë aktiv dhe pjesëmarrës, dhe, së fundi, si të organizohet ndjekja e duhur e procesit. Zhvillimet e dekadës së fundit në Shqipëri dhe Kosovë tregojnë se edhe kur ekziston kërkesa për pjesëmarrje nga ana e publikut, autoritetet nuk dinë si mund të jenë më demokratike dhe të planifikojnë aktivitete pjesëmarrëse, të cilat mund të ndihmojnë qytetarët për të kontribuar në vendimet për mjedisin e tyre të jetesës, në mënyrë të tillë që të përfitojnë të dyja palët. Këshillat dhe praktikat e mira të përzgjedhura të përshkruara në këtë botim tregojnë se pjesëmarrja publike kuptimplotë në vendimmarrjen mjedisore është e mundur dhe sjell përfitime afatgjata. Trajtime dhe rrugë të reja të të menduarit Përfshirja e mënyrave pjesëmarrëse në administrata është një proces i ngadalshëm, meqë pjesëmarrja e publikut kërkon ndryshimin e mënyrës së vjetër të menduarit si psh vendimmarrja teknokratike, drejt koncepteve më të gjera të qeverisjes së mirë ku aktorë të ndryshëm luajnë rolin e tyre në vendimmarrje. Ndryshimi që sjell pjesëmarrja mund të reflektohet në mënyra të ndryshme, të cilat përfshijnë: • Vendime të mirë informuara dhe më të mira, bazuar në mendimet dhe preferencat e qytetarëve; M A N UA L P Ë R PJ E S Ë M A R RJ E N E P U B L I K U T N Ë V E N D I M M A R RJ E N M J E D I S O R E 9 HYRJE • Ndryshime të qëndrueshme – të garantuara nëse publiku është i gatshëm të pranojë politikat e reja; • Pronësinë e publikut mbi vendimet e marra; • Adresimin e problemeve të vërteta, si psh të atyre me të cilat përballen qytetarët; • Shmangia e konflikteve ose menaxhimi më i mirë i tyre • Zvogëlimi i kostove – falë faktit se merren vendime të drejta • Ndryshimi i marrëdhënieve – zakonisht publiku rrit besimin e tij ndaj autoriteteve; • Përmirësimi i reputacionit të autoriteteve në publik; • Mësimi i ndërsjelltë që sigurohet përmes shkëmbimeve; • Kapital i mirë social – një pikënisje e mirë për sfidat e mëtejshme. PËRFITIMET E PJESËMARRJES PUBLIKE Kur njerëzit janë të përfshirë në vendimmarrjen që i jep formë mjedisit rreth tyre, përfitimet mund të jenë: Burime shtesë. Rrallë ndodh që qeveritë të kenë mjetet e mjaftueshme për të zgjidhur të gjitha problemet e një zone të caktuar. Banorët lokalë mund të sjellin burime shtesë, të cilat janë shpesh thelbësore për të plotësuar nevojat dhe realizuar ëndrrat e tyre. Vendime më të mira. Banorët lokalë janë padyshim burimi më i mirë i njohurive dhe diturisë për mjedisin e tyre rrethues. Nëse kjo gjë trajtohet me kujdes, vendimet që merren do të jenë më të mira. Komunitet më i fortë. Procesi i të punuarit me njëri tjetrin dhe i arritjes së objektivave së bashku krijon ndjenjën e komunitetit. Zbatimi i ligjit. Shpesh, dhe gjithnjë e më shumë, përfshirja e komunitetit është një kërkesë ligjore që duhet zbatuar. Besimi tek demokracia. Përfshirja e komunitetit në proceset e planifikimit respekton të drejtën e njerëzve për të marrë pjesë në vendimet që ndikojnë jetën e tyre. Kjo është pjesë e rëndësishme e tendencës për demokratizimin e të gjithë aspekteve të shoqërisë. Për këtë arsye, nëse sigurohet pjesëmarrja e publikut, atëherë i tërë procesi vendimmarrës fiton legjitimitet dhe transparencë. Gjetje më e lehtë e fondeve. Shumë organizata grantdhënëse pëlqejnë, madje edhe kërkojnë, që përfshirja e komunitetit të ketë ndodhur përpara dhënies së mbështetjes financiare. Fuqizimi. Përfshirja rrit tek banorët lokalë besimin në vetvete, kapacitetet, aftësitë dhe mundësitë për të bashkëpunuar. Kjo u mundëson atyre të përballen me sfida të tjera, si individualisht ashtu edhe në grup. Rezultate të duhura. Planifikimi i zgjidhjeve ka më shumë gjasa të bëhet sipas nevojave dhe sipas kërkesave. Përfshirja lejon testimin dhe përmirësimin e propozimeve përpara sesa ato të miratohen, duke mundësuar përdorimin më të mirë të burimeve. Kualifikimi profesional. Puna së bashku me banorët lokalë ndihmon profesionistët të fitojnë frymëzim për zgjidhje më të mira për komunitetet të cilat duhet t’u shërbejnë. Në këtë mënyrë, ata punojnë më efektivisht dhe prodhojnë rezultate më të mira. Mjedis pune më i përgjegjshëm. Mjedisi i punës mund të ndryshojë më lehtësisht dhe në mënyrë të vazhduar për të marrë në konsideratë kërkesat e ndryshueshme të njerëzve. Përmbushja e nevojave të publikut. Njerëzit dëshirojnë të përfshihen për ti dhënë formë mjedisit ku jetojnë dhe në shumicën e rasteve kjo gjë u pëlqen. Zhvillim më i shpejtë. Njerëzit fitojnë kuptim më të mirë rreth mundësive reale që ekzistojnë, në këtë mënyrë fillojnë të mendojnë pozitivisht dhe jo negativisht. Konfliktet që harxhojnë shumë kohë shpesh mund të shmangen. Qëndrueshmëria. Njerëzit ndjehen më të lidhur me mjedisin, për të cilin kanë ndihmuar që ta ndërtojnë. Ndaj, ata do ta menaxhojnë dhe mirëmbajnë më mirë, do të zvogëlojnë rastet e vandalizmit, neglizhencës dhe nevojës për riparime të kushtueshme. 10 M A N UA L P Ë R PJ E S Ë M A R RJ E N E P U B L I K U T N Ë V E N D I M M A R RJ E N M J E D I S O R E HYRJE Kutia 1. Përfitimet e pjesëmarrjes publike4 Efektet e pjesëmarrjes së publikut janë edhe më të mëdha nëse publiku i kupton në të njëjtën mënyrë proceset pjesëmarrëse dhe përftimet që rrjedhin prej tyre. Prandaj, ky Manual përmban këshilla për organizatat e shoqërisë civile dhe mund të jetë një material studimi i dobishëm edhe për to. Gjithashtu, disa pjesë të caktuara të këtij manuali mund të jenë me interes edhe për organet e drejtësisë. Tabela 1 përmban shembuj të mënyrës së vjetër të të menduarit dhe asaj të re që zyrtarët, zbatuesit dhe publiku duhet të adoptojnë. TABELA 1. NDRYSHIMI I TË MENDUARIT5 MËNYRA E VJETËR E TË MENDUARIT MËNYRA E RE E TË MENDUARIT Ata janë problemi Të gjithë jemi pjesë e problemit Ata harxhojnë burimet dhe qëndrojnë mënjanë Ata janë burim i vlefshëm ndaj kemi nevojë të punojmë së bashku Fokusimi tek shkenca dhe njohuritë teknike Ka shumë njohuri të formave të ndryshme, të nevojshme dhe që duhen përdorur Tregoju të tjerëve se çfarë duhet të bëjnë Dëgjo me mendje të hapur Shtyji të tjerët të ndryshojnë Puno me të tjerët për të rënë dakort mbi ndryshimin që duhet bërë Trajtim dhe qëndrime zyrtare Qëndrime jo zyrtare Idetë tona Idetë më të mira Ekspertët Partnerët SKEMA 1. TRAJTIMI I VJETËR KUNDREJT TRAJTIMIT TË RI6 Ekspertët vendosin – grupet e interest reagojnë FILLIMI VENDOSIN NJOFTOJNË MBROJNË QËNDRIMET PËRPIQEN PËR TË ARRITUR MARRËVESHJEN NËSE NUK ARRIHET MARRËVESHJA, DETYROJNË APO E LËNË MËNJANË Procese bashkëpunuese dhe ndërtuese të konsensusit PËRGATITJE ☺☺☺☺ VENDOSIN SË BASHKU ☺☺☺ ☺ ARRIJNË DOGOVOR MARRËVESHJEN ZBATOJNË ☺☺☺ ☺ NJË JETË MË E MIRË PËR ☺☺☺ ☺ BOTËN E EGËR DHE NJERËZIT ☺☺☺ ☺ M A N UA L P Ë R PJ E S Ë M A R RJ E N E P U B L I K U T N Ë V E N D I M M A R RJ E N M J E D I S O R E 11 HYRJE TABELA 2: PËRKUFIZIMET SIPAS KONVENTËS SË AARHUSIT Aktorët kryesorë në proceset pjesëmarrëse – përkufizime në përputhje me Konventën e Aarhusit: G ”Autoritet publik” nënkupton: (a) Qeverinë në nivel kombëtar, rajonal, dhe nivel tjetër; (b) Personat fizikë ose juridikë, që kryejnë funksione publike administrative, sipas ligjit kombëtar, duke përfshirë dhe detyra, veprimtari ose shërbime të veçanta në lidhje me mjedisin; (c) Çdo person tjetër fizik ose juridik, që ka përgjegjësi ose funksione publike, ose që ofron shërbime publike, në lidhje me mjedisin, nën kontrollin e një organi ose personi, i cili përfshihet në nën paragrafet (a) ose (b); (d) Institucionet e çdo organizate rajonale të integrimit ekonomik, referuar në nenin 17, e cila është palë në këtë Konventë. G G “Publiku” nënkupton një ose shumë persona fizikë ose juridikë, në përputhje me legjislacionin e praktikat kombëtare, shoqatat, organizatat dhe grupimet e tyre. “Publiku i interesuar” nënkupton publikun e ndikuar ose që mund të ndikohet, apo që është i interesuar për vendimmarrjen mjedisore; për qëllimet e këtij përkufizimi, shoqatat joqeveritare që promovojnë më tej mbrojtjen e mjedisit dhe plotësojnë kërkesat e vëna në ligjet kombëtare, do të konsiderohen të interesuara. Për zyrtarët është më e lehtë ta fillojnë procesin e vendimmarrjes dhe të vendosin vetë mbi rezultatet e pritshme. Duke ndjekur këtë rrugë, ata mund të mos jenë në gjendje të gjykojnë nëse vendimet janë të pranueshme prej komunitetit. Rezistenca e mundshme ndaj këtyre vendimeve do të ngadalësonte zbatimin e tyre ose mund ti ndalte tërësisht zhvillimet e planifikuara. Të gjitha përfitimet e stadeve të para të procesit do të shkonin dëm gjatë fazës së zbatimit. Prandaj, trajtimi alternativ me pjesëmarrjen e publikut është bërë një standard mbizotërues. Ndonëse nevojitet një stad përgatitor disi më i gjatë, përfitimet afatgjata i kompensojnë burimet e investuara. Në përputhje me këtë qëndrim, pjesëmarrja publike është pjesë përbërëse e procesit – dhe jo shkak për vonesa të tij. Skema 1 tregon se nëse ekspertët janë ata që vendosin, procesi i vendimmarrjes mund të jetë më i shpejtë në fillim të tij, por rezultati mund të mos jetë i qëndrueshëm nëse qytetarët nuk janë të përfshirë. Poshtëshënime 1 Ky referim është përdorur pa asnjë paragjykim rreth qëndrimeve për statusin, dhe është në linjë me UNSCR 1244 dhe Opinionin e GJDN rreth Deklaratës së Pavarësisë së Kosovës. 2 Ky referim është përdorur pa asnjë paragjykim rreth qëndrimeve për statusin, dhe është në linjë me UNSCR 1244 dhe Opinionin e GJDN rreth Deklaratës së Pavarësisë së Kosovës. Më tej, ne do të përdorim „Kosovë“. 3 Neni 2 i Konventës së Aarhusit rendit tre grupet e zyrtarëve për të cilët zbatohen detyrimet e Konventës (referohu Kutia 2 më poshtë). 4 Burimi: “Pjesëmarrja publike në marrjen e vendimeve mjedisore lokale”, Mbretëria e Bashkuar, Korrik 2000 www.unece.org/env/pp/newcastle.handbook.html . Shih edhe www.communityplanning.net 5 Burimi: “Dialogu me grupet e interesuara. Një praktikë e mirë për pjesëmarrjen. Manual trajnimi” Dialogue Matters Ltd, 2012 6 Burimi: “Dialogu me grupet e interesuara. Një praktikë e mirë për pjesëmarrjen. Manual trajnimi” Dialogue Matters Ltd, 2012 12 M A N UA L P Ë R PJ E S Ë M A R RJ E N E P U B L I K U T N Ë V E N D I M M A R RJ E N M J E D I S O R E 12 M A N UA L P Ë R PJ E S Ë M A R RJ E N E P U B L I K U T N Ë V E N D I M M A R RJ E N M J E D I S O R E 13 14 M A N UA L P Ë R PJ E S Ë M A R RJ E N E P U B L I K U T N Ë V E N D I M M A R RJ E N M J E D I S O R E Kuadri ligjor për pjesëmarrjen publike në vendimmarrjen mjedisore Kuadri ligjor ndërkombëtar për demokracinë mjedisore Kuadri ndërkombëtar ligjor për mbrojtjen e të drejtave mjedisore ka filluar të zhvillohet gradualisht prej fundit të viteve 80të. Ndër marrëveshjet ndërkombëtare më të rëndësishme në Evropë, që kanë ndërthurrur çështjet mjedisore me demokracinë dhe të drejtat e njeriut janë: • Konventa e Aarhusit (Konventa e UNECE për “Të drejtën e publikut për të pasur informacion, për të marrë pjesë në vendimmarrje dhe për t’iu drejtuar gjykatës për çështjet e mjedisit”)7; • Konventa e Espoo (Konventa e UNECE për Vlerësimin e Ndikimit në Mjedis (VNM) në kontekstin ndërkufitar)8; • Protokolli për Vlerësimin Strategjik Mjedisor (VSM)9. Konventa e Aarhusit ka një kuptim të veçantë për ligjin mjedisor. Ajo është jo vetëm një instrument për mbrojtjen e mjedisit, por edhe një mjet për promovimin e demokracisë. Në mënyrë të veçantë, Konventa e Aarhusit synon të10: • Lejojë anëtarët e publikut të kenë akses më të gjerë në informacionin mjedisor që disponojnë autoritetet, duke rritur kështu transparencën dhe përgjegjshmërinë e qeverive; I “Konventa e Aarhusit është sipërmarrja më ambicioze në fushën e “demokracisë mjedisore” e ndërmarrë deri më tani në kuadër të mandatit të Kombeve të Bashkuara.” Kofi Annan, Sekretar i Përgjithshëm i OKBsë • Japë mundësi që njerëzit të shprehin mendimet dhe shqetësimet e tyre për çështjet mjedisore dhe të sigurojë që vendimmarrësit t’i marrin në konsideratë ato; • Japë publikut të drejtën për të rishikuar procedurat kur është cënuar e drejta për informacion dhe pjesëmarrje, dhe në raste të tjera të ngrihen kundër shkeljeve të ligjit për mjedisin, në përgjithësi. Deri më 2 Prill 2013, Konventa numëronte 46 Palë të saj. Bashkimi Evropian është një prej tyre dhe, ndërmjet të tjerash, ka realizuar ndryshimin e legjislacionit të tij në përputhje me Konventën përmes Direktivës 2003/4/EC, 2003/35/EC, 2001/42/EC dhe 2000/60/EC të Parlamentit Evropian11. Palët e Konventës i pranojnë qytetarët si partnerë të barabartë me autoritetet në proceset vendimmarrëse që duhet të jenë pjesëmarrëse, gjithëpërfshirëse dhe transparente. Për këtë arsye, Konventa ndihmon autoritetet publike të ndërmarrin dhe zbatojnë procese vendimmarrëse më efektive, transparente dhe të përgjegjshme, si dhe të përfitojnë prej përvojës dhe ekspertizës së publikut dhe të organizatave joqeveritare. Shtylla e dytë e Konventës përmban në formë detyruese kërkesat minimale që duhen përm- M A N UA L P Ë R PJ E S Ë M A R RJ E N E P U B L I K U T N Ë V E N D I M M A R RJ E N M J E D I S O R E 15 K UA D R I L I G J O R P Ë R PJ E S Ë M A R RJ E N P U B L I K E N Ë V E N D I M M A R RJ E N M J E D I S O R E bushur për pjesëmarrjen e publikut në tre llojet e ndryshme të vendimmarrjes: • Vendimmarrja në aktivitete të veçanta (të tilla si dhënia e lejeve, licensave, VNM, IPPC12): Neni 6 i Konventës përshkruan procedurën e e pjesëmarrjes së publikut, duke dhënë edhe listën e aktiviteteve kur kjo procedurë është e kërkuar (Shtojca I). Dispozitat e Nenit 6 shpjegohen në seksionin 3.1. • Vendimmarrja lidhur me planet, programet dhe politikat për mjedisin: Neni 7 i Konventës vendos detyrimin e Palëve për të zhvilluar një kuadër transparent dhe të drejtë të pjesëmarrjes publike. • Vendimmarrja për përgatitjen e rregulloreve ekzekutive dhe/ose të instrumentave ligjorë të përgjithshëm normativë: Neni 8 i Konventës nxit autoritetet të përfshijnë publikun në hartimin e rregulloreve, akteve normative dhe projekt ligjeve. Ndonëse të tre nenet ndryshojnë ndërmjet tyre për nga shkalla e hollësive rreth kryerjes së procedurave të pjesëmarrjes publike, Konventa jep parimet e përgjithshme dhe detyrimet të cilat duhen përmbushur për secilin lloj të vendimmarrjes. Shih më shumë në seksionin 3.1. Pjesëmarrja dhe informimi i publikut në çështjet mjedisore në Shqipëri Pjesëmarrja dhe informimi i publikut në çështjet mjedisore në Shqipëri përcaktohet në një numër ligjesh në legjislacionin shqiptar dhe kjo paketë ligjore ka rëndësi të veçantë në demokracinë mjedisore në vend. Kryesisht përmendim: • Nenet 23, 48 dhe 56 të Kushtetutës së Republikës së Shqipërisë, të cilët përshkruajnë të drejtën e garantuar të qytetarit për t’u informuar në lidhje me gjendjen e mjedisit dhe mbrojtjen e tij, por edhe me veprimtarinë e organeve shtetërore dhe të reagojë me to, duke u dërguar kërkesa apo vërejtje. • Kodi i Procedurave Administrative, në kreun II “E drejta për t’u informuar”, përgjatë Neneve 51-55 përshkruan detyrimet e administratës për informimin e qytetarëve, duke mbështetur parimin e një administrate të hapur dhe transparente. • Ligji Nr. 8672, datë 26.10.2000 për ratifikimin e “Konventës së Aarhus-it për të drejtën e publikut për të pasur informacion, për të marrë pjesë në vendimmarrje dhe për t’iu drejtuar gjykatës për çështjet e mjedisit”. • Ligji Nr.10431, datë 09.6.2011 “Për mbrojtjen e mjedisit”, i cili në Nenin 13 të tij përcakton parimin e të drejtës për informim dhe të pjesëmarrjes së publikut, duke zgjeruar në pikën 2 të tij edhe procedurat (hartimi dhe miratimi i strategjive, planet dhe programet për mbrojtjen e mjedisit, lejet mjedisore etj.) në të cilat palët e interesuara kanë mundësi reale për të marrë pjesë. • Ligji Nr. 8503, datë 30.06.1999 “Për të drejtën e informimit për dokumentat zyrtare”, i cili rregullon të drejtën e informimit për dokumentat zyrtare dhe përcakton në kreun II të tij detyrimet e autoritetit publik dhe në kreun III të tij ankimimin administrativ. • Vendimi i Këshillit të Ministrave Nr.994, datë 02.07.2008 “Për tërheqjen e mendimit të publikut në vendimarrje për mjedisin”. 16 M A N UA L P Ë R PJ E S Ë M A R RJ E N E P U B L I K U T N Ë V E N D I M M A R RJ E N M J E D I S O R E K UA D R I L I G J O R P Ë R PJ E S Ë M A R RJ E N P U B L I K E N Ë V E N D I M M A R RJ E N M J E D I S O R E • Ligji për ratifikimin e Konventës së “Espoo” dhe Ligji Nr. 9700 (FZ 42/2007) “Mbi mbrojtjen e mjedisit nga ndikimet ndërkufitare i jep publikut mundësi në vendimarrje ndërkombëtare”. Nëpërmjet kësaj pakete ligjore, jo vetëm organet qeverisëse qendrore, por edhe ato lokale vihen përballë përgjegjësive për mbrojtjen e mjedisit dhe për zbatimin efektiv të mekanizmave të zbatimit të Konventës së Aarhus-it. Për organet lokale kjo gjë nxitet edhe nga ligje të tjera si ai për administrimin dhe qeverisjen vendore etj. Nëse bëjmë një analizë të mëtejshme, mund të identifikojmë tre aktorë, ku secili ka përgjegjësitë e tij për pikat e mësipërme. Skema e mëposhtme jep pamje më të plotë. Korniza Juridike për Demokracinë Mjedisore në Kosovë Në kuptimin formal-juridik, demokracia mjedisore në Kosovë ka filluar të zerë vend viteve të fundit. Përveç Kushtetutës, një numër i konsiderueshëm i ligjeve dhe akteve nënligjore ravijëzojnë raportin mes qytetarit dhe autoriteteve publike në fushën e mbrojtjes së mjedisit dhe parandalimin e degradimit të tij. Rëndësia e legjislacionit mjedisor në Kosovë është e shumëfishtë. E para, kuadri legjislativ mjedisor kontribuon në mbrojtjen e të drejtës së individëve për të jetuar në një mjedis të përshtatshëm për shëndetin dhe mirëqenien e tij. E dyta, korniza juridike mjedisore, duke i mundësuar individëve dhe publikut të kenë qasje në informacionin mjedisor, të marrin pjesë në vendimmarrjet mjedisore dhe t’i drejtohen gjykatës në lidhje me çështjet e mjedisit, i jep kuptim të veçantë demokracisë mjedisore. Së këndejmi, qytetarët nuk janë vetëm spektatorë në procesin e vendimmarrjes, por bëhen aktorë ndikues në artikulimin e shqetësimeve mjedisore dhe në paran- SKEMA 2. IDENTIFIKIMI I AKTORËVE DHE PËRGJEGJËSIVE QË KA SECILI SITUATA E PAMATURUAR DHE JO NË PËRPUTHJE ME KUADRIN LIGJOR INSTITUCIONE PUBLIKE PUBLIKU OJF MJEDISORE të brishta Jo i ndërgjegjësuar Të pa organizuar nuk njohin detyrimet & ligjin Jo i informuar Mungesë burimesh Transparenca ? Probleme të tjera më parësore Marrëdhënie besimi me publikun? BKA Papunësia Jo aktive dhe të përqëndruara në Tiranë Procedurat reale? Mungojnë mekanizmat e komunikimit M A N UA L P Ë R PJ E S Ë M A R RJ E N E P U B L I K U T N Ë V E N D I M M A R RJ E N M J E D I S O R E 17 K UA D R I L I G J O R P Ë R PJ E S Ë M A R RJ E N P U B L I K E N Ë V E N D I M M A R RJ E N M J E D I S O R E dalimin e masave/veprimtarive që mund të kenë efekt të dëmshëm mjedisor në Kosovë. Pak fjalë për Kushtetutën e Kosovës dhe qasjes së saj në të drejtat mjedisore do të ishte e dobishme këtu. Kushtetuta e Kosovës: Si akt që gëzon supremaci juridike, Kushtetuta e Kosovës ndjek një qasje mjaft miqësore ndaj mjedisit dhe pjesëmarrjes së publikut në procesin e vendimmarrjes. Sipas Kushtetutës, “parimet e lirisë, paqes, demokracisë, barazisë, respektimit të të drejtave dhe lirive të njeriut…mbrojtjes së mjedisit, drejtësisë sociale…” përbëjnë vlera themelore, tek të cilat qeverisja qendrore dhe lokale mbështetet. Përfshirja e mbrojtjes së mjedisit në kuadër të këtyre vlerave kushtetuese është e një rëndësie të veçantë për demokracinë mjedisore në Kosovë, pasi nëpërmjet saj garantohet që, jo vetëm pjesëmarrja qytetare por edhe proceset politikëbërëse mjedisore t’i kushtojnë vëmendje të veçantë mbrojtjes së mjedisit. Demokracia mjedisore në Kosovë, në dimensionin kushtetues, përforcohet më tej me kapitullin për liritë dhe të drejtat e njeriut, që konsiderohen të pandashme, të patjetërsueshme e të pacënueshme dhe bazë e rendit juridik të Kosovës. Përveç garantimit të lirive dhe të drejtave individuale, Kushtetuta e Kosovës mundëson zbatimin e drejtpërdrejtë të instrumenteve kryesore ndërkombëtare në fushën e lirive dhe të drejtave të njeriut, të cilat kanë rëndësi të konsideruar për demokracinë mjedisore13. Këto akte ndërkombëtare për të drejtat e njeriut përfshijnë Deklaratën Universale për të Drejtat e Njeriut; Konventën Evropiane për Mbrojtjen e të Drejtave dhe Lirive Themelore të Njeriut dhe Protokollet e saj; Konventën Ndërkombëtare për të Drejtat Civile e Politike dhe Protokollet e saj; Konventën Kornizë të Këshillit të Evropës për Mbrojtjen e Pakicave Kombëtare; Konventën për të Drejtat e Fëmijës14. Duhet theksuar se Kushtetuta e Kosovës nuk përmban një të drejtë kushtetuese substanciale për një mjedis të shëndetshëm (Right to Healthy Environment), e cila do të ishte gjyqësisht e realizueshme sikur të drejtat e tjera individuale. Kushtetuta vetëm përcakton në nenin 52 [Përgjegjësia për Mjedisin Jetësor] se “natyra dhe biodiversiteti, mjedisi jetësor dhe trashëgimia kombëtare, janë përgjegjësi për secilin”, duke detyruar institucionet e pushtetit publik që të angazhohen për t’i garantuar secilit mundësinë që të ndikojë në vendimet që kanë të bëjnë me mjedisin jetësor ku ajo/ai jeton. Megjithatë, një sërë nenesh kushtetuese parashohin integrimim e plotë të konsideratave mjedisore në procesin e vendimmarrjes mjedisore, duke i dhënë publikut mundësinë për të shprehur shqetësimet e tij në procesin e vendimmarrjes. Neni 45 i Kushtetutës së Kosovës garanton se “institucionet shtetërore mbështesin mundësitë për pjesëmarrjen e çdonjërit në aktivitete publike dhe të drejtën e secilit për të ndikuar në mënyrë demokratike në vendimet e organeve publike”. Rëndësia e pjesëmarrjes së publikut në procesin e vendimmarrjes mjedisore ka zgjuar interesin qytetar në Kosovë. Në rastin Hoxha et.al. (viti) kundër Kuvendit Komunal të Prizrenit, Gjykata Kushtetuese e Kosovës vendosi njëzëri se dështimi i autoriteteve komunale për t’i dhënë hapësirë të mjaftuar pjesëmarrjes së publikut me rastin e modifikimit të planit urban përbënte cënim të së drejtës kushtetuese për pjesëmarrje të publikut, siç përcaktohet me nenin 52, paragrafi 2, të Kushtetutës së Kosovës15. Gjykata vuri në dukje se një dështim i tillë i autoriteteve komunale ishte në papajtim edhe me standardet ndërkombëtare dhe praktikat e ndërtuara mbi të, në veçanti me nenin 6 të Konventës Aarhus dhe me nenin 8 të Konventës Evropiane për të Drejtat e Njeriut dhe të jurisprudencës së saj16. Jo më pak e rëndësishme në kontekst të demokracisë mjedisore konsiderohet edhe e drejta e individëve për qasje në informacione publike. Sipas nenit 41 [E Drejta e Qasjes në Dokumente Publike] të Kushtetutës së Kosovës, çdo person gëzon të drejtën e qasjes në 18 M A N UA L P Ë R PJ E S Ë M A R RJ E N E P U B L I K U T N Ë V E N D I M M A R RJ E N M J E D I S O R E K UA D R I L I G J O R P Ë R PJ E S Ë M A R RJ E N P U B L I K E N Ë V E N D I M M A R RJ E N M J E D I S O R E dokumente publike. Natyrisht se organet që posedojnë këto informacione janë të detyruar t’i bëjnë publike ato me përjashtim të informacioneve që janë të kufizuara me ligj, për shkak të privatësisë, të sekreteve afariste ose të informacioneve të klasifikuara të sigurisë. Në përgjithësi, informacionet mjedisore janë të hapura për publikun dhe autoritetet shtetërore janë të detyruara jo vetëm t’i bëjnë ato informacione të arritshme për qytetarët, por, sipas doktrinës të së drejtave positive, detyrohen që përmes masave konkrete t’i venë ato në zbatim. Korniza Ligjore. Koncepti i demokracisë mjedisore në Kosovë fuqizohet më tej me kornizën ligjore – ligjet mjedisore miratohen nga Kuvendi i Kosovës në bazë të propozimit të Qeverisë, me shumicë të thjeshtë të votave17. Natyrisht, sikur në shumicën e demokracive kushtetuese, ligji e përcakton strukturën e lëndës që rregullon, duke ofruar një suazë më të gjerë të rregullimit përmes akteve nënligjore. Hollësitë e tjera lidhur me veprimin e ligjit në Kosovë parashikohen me udhëzime ose Rregullore, të cilat marrin formën e legjislacionit ndihmës që vepron nën të. Në vijim do të analizojmë tre parimet themelore të demokracisë mjedisore në Kosovë dhe përmasat e garancive ligjore të përcaktuara me ligjet mjedisore në fuqi. Qasja në Informacionin Mjedisor E drejta për informacionin mjedisor është gjerësisht e garantuar me legjislacionin primar në Kosovë. Duhet theksuar se e drejta për informacionin mjedisor është e rregulluar me ligj të veçantë. Ligji për Qasje në Dokumentet Zyrtare garanton të drejtën e secilit person fizik dhe juridik, pa diskriminim mbi çfarëdo baze, për të pasur qasje, pas kërkesës, në dokumentet e mbajtura, hartuara apo pranuara nga institucionet publike18. Ligji përcakton se dokumentet janë të hapura për publikun në bazë të kërkesës së drejtpërdrejtë, në bazë të kërkesës së bërë me shkrim ose në formë elektronike, me përjashtim të informacioneve të kufizuara me ligj. Garancitë më specifike për qasje në informacione mjedisore, si një ndër tre shtyllat e demokracisë mjedisore në Kosovë, përcaktohen më tej me Ligjin19 për Mbrojtjen e Mjedisit, i cili fillimisht përcakton parimin e qasjes së publikut në informata duke theksuar se “secili person juridik ose fizik ka të drejtë të informohet për gjendjen e mjedisit dhe të marrë pjesë në vendimmarrje”. Ky parim ligjor, më tej detajizohet me dispozita konkrete ligjore të Ligjit për Mjedisin. Ministria e Mjedisit dhe Planifikimit Hapësinor në Kosovë, në kuadër të përgjegjësive të veta, bën edhe kontrollin e vazhdueshëm dhe monitorimin e gjendjes së mjedisit. Andaj, sipas Ligjit për Mjedisin, “çdo palë e interesuar ka të drejtë në çdo kohë të ketë qasje në regjistrat ose evidencat e Ministrisë, të cilat përmbajnë informata dhe të dhëna për gjendjen e mjedisit në përputhje me ligjin.” Ligji për Mjedisin i ka kushtuar vëmendje të veçantë qasjes së publikut në informacionet mjedisore, duke përcaktuar një kapitull të veçantë lidhur me këtë çështje. Sipas nenit 54 të Ligjit, autoritetet publike të nivelit qendror dhe lokal janë të detyruara që, rregullisht dhe me kohë, të informojnë publikun për gjendjen e mjedisit, përfshirë këtu dukuritë të cilat janë duke u përcjellë në kuadër të monitorimit të shkarkimeve dhe cilësisë së mjedisit, dhe masat paralajmëruese të shtrirjes së ndotjes që mund të paraqesin rrezik për mjedisin, shëndetin dhe jetën e njeriut, në përputhje me ligjin. Kërkesa për qasje në informacione mjedisore mund të refuzohet vetëm nëse publikimi i informatave të kërkuara mund të ndikojë në besueshmërinë e punës së institucioneve qendrore dhe lokale; raportet ndërkombëtare; mbrojtjen e vendit dhe sigurimin publik; punën e organeve gjyqësore; besueshmërinë e të dhënave komer- M A N UA L P Ë R PJ E S Ë M A R RJ E N E P U B L I K U T N Ë V E N D I M M A R RJ E N M J E D I S O R E 19 K UA D R I L I G J O R P Ë R PJ E S Ë M A R RJ E N P U B L I K E N Ë V E N D I M M A R RJ E N M J E D I S O R E ciale dhe industriale kur të dhënat e tilla janë paraparë të mbrohen me ligj, përveç informatave për shkarkimet që rrezikojnë mjedisin; të drejtat e pronësisë intelektuale; besueshmërinë e të dhënave personale, respektivisht dosjeve kur ato janë paraparë që të mbrohen me ligj; interesat e palëve të treta që posedojnë informacione që nuk janë të detyruar t’i ofrojnë, respektivisht nuk pajtohen që ato të publikohen. Ligji për Ajrin garanton, po ashtu, të drejtën e qytetarëve për t’u informuar, duke përcaktuar edhe detyrimin e autoriteteve administrative që informatat e përditësuara për përqëndrimin e lëndëve ndotëse në ajër të jenë në dispozicion të publikut dhe të organizatave të interesuara dhe publiku të informohet për to së paku një herë në muaj përmes mediave elektronike dhe të shkruara20. Edhe Ligji Nr. 04/l-147 për ujërat e Kosovës i ka kushtuar vëmendje të veçantë qasjes së publikut në informacione mjedisore dhe pjesëmarrjes së publikut në procesin e vendimmarrjes21. Ligji për Ujërat fillimisht ka ngritur në formë parimi pjesëmarrjen e publikut dhe qasjes në informata, duke përcaktuar se autoritetet publike detyrohen të sigurojnë “qasje në informata për interesin e të gjitha palëve të interesuara me rastin e marrjes së vendimeve që kanë të bëjnë me burimet ujore”. Ligji përcakton më tej se autoritetet kompetente janë të detyruara që të ndërtojnë sistemin informativ ujor, përfshirë masat dhe aktivitetet që kanë të bëjnë me regjistrimin, transferimin, mbrojtjen, shfrytëzimin e të dhënave si dhe çështje të tjera me rëndësi për administrimin e ujërave, duke detyruar të gjithë personat dhe institucionet t’i ofrojnë të dhëna për ujërat Ministrisë dhe autoriteteve kompetente për ujërat. Ajo çfarë është me rëndësi të përmendet është fakti se të dhënat e sistemit informativ ujor konsiderohen publike dhe çdokush mund të ketë qajse në to, përveç të dhënave që konsiderohen sekret shtetëror.22 Pjesëmarrja e publikut në procesin e vendimmarrjes mjedisore Pjesëmarrja publike mishëron përfshirjen qytetare në punët publike, përfshirë këtu politikat mjedisore dhe parandalimin e veprimtarive të cilat mund të kenë efekte të dëmshme për mjedisin. Mundësitë për pjesëmarrje qytetare janë të shumëfishta, siç është marrja pjesë në debate publike, forma të ndryshme të lobimit si dhe shpalosje të pikëpamjeve të publikut për çështje të ndryshme mjedisore. Andaj, zakonisht pjesëmarrja publike ndodh ose nga një ftesë formale – ose një reagim jo formal – ndaj një ndryshimi të propozuar ose ekzistues në politikë; hartimit të legjislacionit ose një projekti të planifikuar. Si një hallkë e rëndësishme e demokracisë mjedisore, legjislacioni i Kosovës i ka kushtuar një vëmendje të veçantë pjesëmarrjes së publikut në procesin e vendimmarrjes, duke mundësuar që publiku të mund të ndikojë në procesin e hartimit të legjislacionit mjedisor, projekteve të ndryshme (duke përfshirë dhënien e lejeve dhe licencave), sikundër edhe në procesin e hartimit të politikave, planeve dhe programeve në fushën e mjedisit. Ligji për Mbrojtjen e Mjedisit ka përcaktuar pjesëmarrjen qytetare në procesin e vendimmarrjes mjedisore, duke përcaktuar se “organet vendimmarrëse sigurojnë pjesëmarrje dhe rol aktiv të publikut gjatë procesit të marrjes së vendimeve” për: • vlerësimin strategjik mjedisor; • vlerësimin e ndikimit në mjedis; • procedurën e lëshimit të lejes ujore dhe lejes integruese; • nxjerrjen e ligjeve. 20 M A N UA L P Ë R PJ E S Ë M A R RJ E N E P U B L I K U T N Ë V E N D I M M A R RJ E N M J E D I S O R E K UA D R I L I G J O R P Ë R PJ E S Ë M A R RJ E N P U B L I K E N Ë V E N D I M M A R RJ E N M J E D I S O R E Sipas Ligjit për Mjedisin, publiku duhet të informohet paraprakisht për procedurën e marrjes së vendimeve, duke i mundësuar atij dhënien e mendimit, komenteve dhe sugjerimeve institucionit kompetent që zhvillon procedurën. Një vëmendje të veçantë pjesëmarrjes së publikut në procesin e vendimmarrjes i ka kushtuar Ligji për Vlerësimin e Ndikimit në Mjedis23, ku ndër të tjera është përcaktuar detyrimi për Ministrinë që të informojë palët e interesuara dhe publikun përkatës me ndikimin e projektit të planifikuar dhe për t’i ofruar atij mundësinë që të japë komente dhe sugjerime gjatë gjithë fazave të procedurës së VNM-së. Barrierat për zbatimin e legjislacionit mjedisor Fillimisht duhet theksuar se legjislacioni mjedisor në Kosovë është i gjerë dhe mbulon çështje të tilla si ndryshimi i klimës, cilësia e ajrit, menaxhimi i mbeturinave, mbrojtja e burimeve ujore dhe biodiversiteti deri te vlerësimi i ndikimit mjedisor. Në këtë drejtim, legjislacioni mjedisor në vete përmban ose përcakton një sërë veprimesh dhe standardesh si standardet e mjedisit, ndalime dhe kufizime mjedisore, plane dhe programe rregulluese mjedisore deri tek informimi dhe pjesëmarrja e publikut në procesin e vendimmarrjes mjedisore. Andaj, sfidat në zbatimin e legjislacionit mjedisor në Kosovë janë të shumta dhe kërkojnë vëmendje të veçantë, në mënyrë që shkalla e zbatimit të ligjeve mjedisore të përmirësohet. Ndonëse Kosova ka shënuar progres në miratimin e ligjeve mjedisore, një numër raportesh të organizatave ndërkombëtare dhe rajonale venë në pah një sërë sfidash dhe problemesh në jetësimin e këtij legjislacioni, për të mundësuar një mbrojtje më efikase të mjedisit dhe parandalimin e degradimit të tij. Kështu, Raporti i Progresit për Kosovën i Komisionit Evropian (2011), mes të tjerash, thekson se ndonëse janë miratuar instrumente normative në formë të udhëzimeve administrative për pjesëmarrjen dhe informimin e hisedarëve të publikut në procedurat e vlerësimit të ndikimit në mjedis, cilësia e raporteve për vlerësimin e ndikimit në mjedis kërkon akoma përmirësim24. Raporti, më tej, specifikon se zonat e cënueshme dhe vendet e mbrojtura nuk janë përcaktuar akoma dhe ende nuk ka program për monitorimin e cilësisë së ujit. Fuqizimi i kapaciteteve administrative mjedisore është një tjetër aspekt që ka patur dhe vazhdon të ketë ndikim të theksuar në zbatimin e ligjeve mjedisore në Kosovë, përfshirë këtu inspektoriatet mjedisore si struktura të cilat, në kuadër të kompetencave të tyre, mundësojnë sigurimin e zbatimit të legjislacionit mjedisor në nivel qendror dhe lokal. Kapaciteti administrativ mbetet akoma i dobët në fushën e mjedisit dhe ndryshimit klimatik, dhe në këtë drejtim kërkohen përpjekje të mëtejshme për përmirësim të aranzhimeve institucionale për të siguruar koordinimin dhe bashkëpunimin ndërmjet institucioneve të përfshira në sektorët mjedisorë. Sfidat specifike kanë të bëjnë me nevojën për t’i dhënë fund grumbullimit të paligjshëm të mbeturinave dhe për të intensifikuar ndërgjegjësimin e publikut për qëllimet e parandalimit, ripërdorimit dhe riciklimit të mbeturinave. Kapacitetet administrative duhet të fuqizohen edhe në drejtim të ndërhyrjeve në sektorin e ujit, për të investuar më shumë në mbledhjen dhe trajtimin e ujërave të mbetjeve urbane. Ky aktivitet kërkon planifikim afatgjatë dhe angazhime serioze financiare. Ngjashëm me këtë, një sfidë serioze për zbatimin e legjislacionit mjedisor në Kosovë përbëjnë edhe kapacitetet administrative qendrore dhe lokale në fushën e ruajtjes së natyrës dhe të menaxhimit të zonave të mbrojtura të natyrës. Bashkëpunimi ndërmjet OJQve dhe Ministrisë së Mjedisit duhet të forcohet. Organizatat M A N UA L P Ë R PJ E S Ë M A R RJ E N E P U B L I K U T N Ë V E N D I M M A R RJ E N M J E D I S O R E 21 K UA D R I L I G J O R P Ë R PJ E S Ë M A R RJ E N P U B L I K E N Ë V E N D I M M A R RJ E N M J E D I S O R E e shoqërisë civile nuk janë të përfshira dhe të konsultuara sa duhet gjatë politikëbërjes, andaj duhen bërë përpjekje më të mëdha për të shtuar komunikimin, në mënyrë që sektori i shoqërisë civile të ketë hapësirën dhe kohën e duhur për të reflektuar në procesin e hartimit të politikave mjedisore, aktiviteteve legjislative si dhe në zbatimin e ligjeve mjedisore. Në realitet janë organizatat mjedisore ato të cilat në disa raste kanë qenë zëri i vetëm në drejtim të parandalimit të degradimeve mjedisore. Fuqizimi i OJQ-ve mjedisore në fushën e mjedisit do të kontribuojë në mënyrë të drejtpërdrejtë në zbatimin më efikas të legjislacionit mjedisor. Autoritetet publike në Kosovë, përfshirë këtu MMPH dhe agjencitë ekzekutive duhet të shtojnë përpjekjet për të zhvilluar një fushatë më të gjerë të konsultimeve publike me OJQ-të mjedisore, në mënyrë që ndikimi i tyre të jetë i prekshëm në proceset e vendimmarrjes25. Ngritja e vetëdijësimit për litigim gjyqësor në fushën e mjedisit përbën një tjetër aspekt, që vazhdon të sfidojë procesin e zbatimit të ligjeve mjedisore. Në Kosovë individët dhe publiku në përgjithësi nuk janë të informuar sa duhet me të drejtat dhe përgjegjësitë e tyre në fushën e parandalimit të ndotjes mjedisore apo për realizimin e të drejtave të tyre mjedisore, përfshirë këtu, por duke mos u kufizuar, qasjen në informacione mjedisore, pjesëmarrjen e publikut në vendimmarrje si dhe qasjen në drejtësi mjedisore. Në disa raste çështja e pajtueshmërisë me rregullat e vlerësimit të ndikimit në mjedis nuk zbatohet plotësisht për projekte të mëdha dhe shqetësimet legjitime mjedisore nuk adresohen. Ndihma juridike falas nuk është e arritshme për ato kategori të cilat nuk kanë mundësi që të angazhojnë avokatë apo firma juridike për të realizuar të drejtat e tyre mjedisore dhe kjo përbën një shqetësim serioz për zbatimin e legjislacionit mjedisor. Andaj, ofrimi i programeve të ndryshme për të ngritur shkallën e vetëdijësimit juridik tek individët që të adresojnë problemet mjedisore në rrugë administrative apo gjyqësore, do të ndikojë në mënyrë direkte në fuqizimin e zbatimit të ligjeve mjedisore në Kosovë dhe do të thellojë më tej bashkëpunimin e qytetarëve me autoritetet administrative dhe gjyqësore në procesin e zbatimit të ligjeve mjedisore në Kosovë. Sundimi i së drejtës dhe gjykatat. Në studimin e Fizibilitetit për Marrëveshjen e StabilizimAsociimit ndërmjet Bashkimit Evropian dhe Kosovës, është theksuar mes të tjerash se Kosova duhet të vazhdojë të demostrojë përkushtimin e saj ndaj sundimit të ligjit, duke ofruar dëshmi konkrete të rezultateve, fuqizimin e legjislacionit dhe zbatimin e tij26. Prandaj, fuqizimi në sektorin e sundimit të së drejtës dhe gjyqësisë ka ndikim të drejtpërdrejtë në zbatimin e legjislacionit mjedisor në Kosovë. Shqyrtimi i lëndëve gjyqësore mjedisore në Kosovë është shumë i pakët. Janë të rralla rastet kur gjykatat trajtojnë probleme mjedisore për të shqyrtuar masat apo veprimtaritë e caktuara, që janë në përputhje me legjislacionin mjedisor. Andaj, masat në drejtim të fuqizimit të gjyqësorit dhe në pavarësinë e tij do të jenë parakusht për zbatimin efektiv të kornizës legjislative mjedisore në Kosovë. 22 M A N UA L P Ë R PJ E S Ë M A R RJ E N E P U B L I K U T N Ë V E N D I M M A R RJ E N M J E D I S O R E K UA D R I L I G J O R P Ë R PJ E S Ë M A R RJ E N P U B L I K E N Ë V E N D I M M A R RJ E N M J E D I S O R E LIGJI NR. 03/L-025 PËR MJEDISIN Neni 54 Qasja në informata 1. Ministria, institucionet qendrore, komunat, organizatat e autorizuara dhe të tjera, janë të detyruara që rregullisht, dhe me kohë, në mënyrë të plotë dhe objektive ta informojnë publikun për gjendjen e mjedisit, respektivisht për dukuritë të cilat janë duke u përcjellë në kuadër të monitorimit të shkarkimeve dhe cilësisë së mjedisit, si dhe për masat paralajmëruese ose të shtrirjes së ndotjes, që mund të paraqesin rrezik për mjedisin, shëndetin dhe jetën e njeriut, në përputhje me ligjin. 2. Publiku ka të drejtë për qasje në regjistra ose evidenca që përmbajnë informata dhe të dhëna në përputhje me ligjin. Neni 57 Pjesëmarrja e publikut në vendimmarrje 1. Organet vendimmarrëse sigurojnë pjesëmarrje dhe rol aktiv të publikut gjatë procesit të marrjes së vendimeve për: 1.1. vlerësimin strategjik mjedisor; 1.2. vlerësimin e ndikimit në mjedis; 1.3. procedurën e lëshimit të lejes ujore dhe lejes integruese; 1.4. nxjerrjen e ligjeve. 2. Publiku informohet përmes mjeteve të informimit për procedurën e marrjes së vendimeve dhe merr pjesë në dhënien e mendimit, komenteve dhe sugjerimeve institucionit kompetent dhe me kohë informohet për vendimin e marrë në pajtim me ligjin. LIGJI PËR VLERËSIMIN E NDIKIMIT NË MJEDIS Neni 19 Debati publik për Raportin e VNM-së 1. Konkludimet dhe rekomandimet kryesore, të përfshira në Raportin e VNM-së, si dhe Propozim Mendimi i nënshtrohen debatit publik. 2. Ministria, në afat prej dhjetë (10) ditësh nga dita e pranimit të Raportit të VNM-së, i lajmëron palët e interesuara dhe publikun për mënyrën, afatin dhe vendin e mbajtjes së debatit publik, për dhënien e vërejtjeve dhe mendimeve për Raportin e VNM-së. 3. Debati publik nga paragrafi 2 i këtij neni mbahet në afat prej njëzet (20) deri tridhjetë (30) ditë pas lajmërimit të palëve të interesuara dhe publikut. 4. Debatin publik e organizon dhe udhëheq Ministria. 5. Në debatin publik merr pjesë aplikuesi dhe së paku një person që ka marrë pjesë në hartimin e Raportit të VNM-së. M A N UA L P Ë R PJ E S Ë M A R RJ E N E P U B L I K U T N Ë V E N D I M M A R RJ E N M J E D I S O R E 23 K UA D R I L I G J O R P Ë R PJ E S Ë M A R RJ E N P U B L I K E N Ë V E N D I M M A R RJ E N M J E D I S O R E Poshtëshënime 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 24 Konventa e Aarhusit është adoptuar në 1998 dhe ka hyrë në fuqi në 2001. Deri më tani, numërohen 39 vende nënshkruese dhe 46 vende palë të saj. BEja e ka ratifikuar atë në 2003. Konventa e Espoos është adoptuar në 1991 dhe ka hyrë në fuqi në 1997. Deri më tani, numërohen 30 vende nënshkruese dhe 45 vende palë të saj përfshirë edhe BEnë. Protokolli i VSMsë është adoptuar në Kiev, më 2003. Deri më tani, numërohen 38 vende nënshkruese dhe 25 vende palë të saj, përfshirë edhe BEnë. Burimi: „Zbatimi i Konventës së Aarhusit: Një udhëzues përdorimi për zyrtarët në Evropën Lindore dhe rajonin e Kaukazit” botuar nga REC dhe Royal Haskoning, 2004. Direktiva 2003/4/EC e Parlamentit Evropian dhe e Këshillit të 28 Janarit 2003 për të drejtën e publikut për informacionin mjedisor; Direktiva 2003/35/EC e Parlamentit Evropian dhe e Këshillit të 26 Majit 2003 që mundëson pjesëmarrjen e publikut në hartimin e planeve dhe programeve të vecanta lidhur me mjedisin dhe amendimin lidhur me pjesëmarrjen e publikut dhe të drejtën për tju drejtuar gjykatës; Direktiva 2000/60/EC e Parlamentit Evropian dhe e Këshillit që jep kuadrin për veprim të Komunitetit në fushën e politikës për ujin. Më shumë informacion rreth BEsë dhe Konventës së Aarhusit mund të gjeni në: http://ec.europa.eu/environment/aarhus/legislation.htm Direktiva e Këshillit 96/61/EC e 24 Shtatorit 1996 lidhur me parandalimin dhe kontrollin e integruar të ndotjes (në anglisht IPPC Directive) e miratuar në 1996. Direktiva është amenduar katër herë prej hyrjes së saj në fuqi. Amendimi i parë ka përforcuar pjesëmarrjen e publikut në linjë me Konventën e Aarhusit. Direktiva është kodifikuar në 2008 si Direktiva 2008/1/EC e Parlamentit Evropian dhe e Këshillit e 15 Janarit 2008 lidhur me parandalimin dhe kontrollin e integruar të ndotjes. Prej 7 Janarit 2014 efektet e Direktivës IPPC do të mbulohen prej Direktivës 2010/75/EU për shkarkimet industriale. Kushtetuta e Kosovës është e arritshme në http://gazetazyrtare.rks-gov.net/. Kushtetuta e Kosovës, Neni 22. Gjykata Kushtetuese e Kosovës është themeluar në janar të vitit 2009 dhe është arbitri më i lartë për interpretimin dhe mbrojtjen e dispozitave kushtetuese. Për më tepër vizito faqen zyrtare të internetit të Gjykatës Kushtetuese në http://www.gjk-ks.org/ Vendim i Gjykatës Kushtetuese të Kosovës KI 56/09: Fadil Hoxha dhe 59 të tjerë kundër Kuvendit Komunal të Prizrenit. Vendimi është i arritshëm në http://www.gjk-ks.org/ Mandati i Ministrisë së Mjedisit dhe Planifikimit Hapësinor është kompetent për krijimin dhe zbatimin e legjislacionit për menaxhimin e përgjithshëm në fushën e mjedisit, ujërave, planifikimit hapësinor dhe ndërtimin e banimit. Për më tepër informacion vizito faqen zyrtare të internetit të Ministrisë në http://mmphrks.org/ Ligji Nr. 03/l-215 Për qasje në dokumente publike. Ligji Nr. 03/l-025 Për mbrojtjen e mjedisit. Ligji Nr. 03/l-160 Për mbrojtjen e ajrit nga ndotja. Ligji Nr. 04/l-147 Për ujërat e Kosovës. Ligji Nr. 04/l-147 Për ujërat e Kosovës Ligji Nr. 03/L-024 Për vlerësimin e ndikimit në mjedis, neni 27. Shih Raportin e Progresit per Kosovën (2011) http://ec.europa.eu/enlargement/pdf/key_documents/2011/package/ks_rapport_2011_en.pdf Ndër OJQ-të më me ndikim në Kosovë në fushën e politikave mjedisore është Qendra Rajonale e Mjedisit për Evropën Qendrore e Lindore (REC). REC është një organizatë ndërkombëtare jopartizane, joavokate, jofitimprurëse me mision mbështetjen për zgjidhjen e problemeve mjedisore në Evropën Qendrore e Lindore (EQL). Vizito faqen e internetit të REC për më tepër informacione në http://www.rec.org/ Shih studimin e Fizibilitetit për Marrëveshjen e Stabilizim-Asociimit ndërmjet Bashkimit Evropian dhe Kosovës në http://www.mei-ks.net/repository/docs/1_MIE-ALB-_(3).pdf. M A N UA L P Ë R PJ E S Ë M A R RJ E N E P U B L I K U T N Ë V E N D I M M A R RJ E N M J E D I S O R E CONTENTS 23 M A N UA L P Ë R PJ E S Ë M A R RJ E N E P U B L I K U T N Ë V E N D I M M A R RJ E N M J E D I S O R E 25 26 M A N UA L P Ë R PJ E S Ë M A R RJ E N E P U B L I K U T N Ë V E N D I M M A R RJ E N M J E D I S O R E Si të organizojmë procese pjesëmarrëse efektive? Fakti që ligjet në Shqipëri dhe Kosovë ofrojnë një kuadër të mjaftueshëm për zbatimin e mekanizmave të ndryshëm të pjesëmarrjes publike, përbën një ndihmesë të madhe për autoritetet. Megjithatë, ligjet nuk përshkruajnë hollësitë dhe hapat e veçantë për pjesëmarrjen publike. Për këtë arsye, ndodh ende që autoritetet të dështojnë në planifikimin e duhur të pjesëmarrjes publike, si pasojë e njërit apo disa prej problemeve të mëposhtme: • Aktivitete pjesëmarrëse të organizuara me shpejtësi dhe të paplanifikuara si procese; • Mungesë qartësie rreth ndikimit që publiku mund të ketë në vendimet përfundimtare; • Lodhje e grupeve të interesuara; • Reputacion i dëmtuar i grupeve të përfshira; • Konflikte dhe marrdhënie problematike. Përgatitja e një plani ndihmon që komunikimi dhe përpjekjet për të kryer pjesëmarrjen të jenë më efiçente, efektive dhe që zgjasin në kohë. Planifikimi hap pas hapi Planifikimi i proceseve të pjesëmarrjes së publikut duhet të udhëhiqet nga parimet dhe detyrimet e specifikuara në Konventën e Aarhusit, nenin 6, i cili thotë: I Të gjitha segmentet e shoqërisë Njerëzit duhet të përfshihen që në fazat e hershme kur është ende e mundduhen përfshirë në proceset shme për të ndikuar vendimmarrjen (Shih Nenin 6.4): Kjo do të ndihmonte pjesëmarrëse. Autoritetet janë të organizuesit për të përcaktuar dhe analizuar grupet e interesuara, për të përcaktuar rreziqet dhe rezistencën që duhen adresuar siç duhet në mënyrë që të detyruara të sigurojnë hapësira të shmangen argumentet që pengojnë procesin. Nga ana tjetër, qytetarët duhet sigurta për ta në mënyrë që të gjithë të kuptojnë se procesi është i hapur dhe transparent dhe duhet të jenë entuzitë bëjnë pyetje, shprehim mendime, astë për tu përfshirë. Në praktikë, kjo nënkupton që qytetarët duhet të pyeten komente, sugjerime apo argumente rreth nevojave dhe opinioneve të tyre që në fazat fillestare të procesit, të tilla drejtuar vendimmarrësve. si analiza e gjendjes, grumbullimi i fakteve apo vlerësimi i nevojave. Zakonisht, teknokratët mendojnë se kjo fazë është pjesë e punës së tyre, por konsultimi i njerëzve gjatë fazës së diskutimit të zgjidhjeve mund të jetë shumë vonë për të pasur vendime që janë të pranuara gjerësisht. Të dyja rastet e studimit të paraqituara në kapitullin 4 tregojnë për praktika të mira të përfshirjes së publikut në fazat e hershme të planifikimit nga autoritetet lokale, por, gjithashtu, tregojnë edhe për interesin e publikut për të qenë të përfshirë. Megjithatë, mund të përmendim edhe M A N UA L P Ë R PJ E S Ë M A R RJ E N E P U B L I K U T N Ë V E N D I M M A R RJ E N M J E D I S O R E 27 S I T Ë O RG A N I ZOJ M Ë P RO C E S E PJ E S Ë M A R R Ë S E E F E K T I V E ? I 28 shembuj të tjerë pozitivë p.sh: Bashkia Kuçovë përgjatë procesit të hartimit të Planit Lokal të Menaxhimit të Mbetjeve, në vitin 2012, vendosi që të rinjtë e qytetit të Kuçovës të përfshiheshin në mbledhjen e mendimit të qytetarëve mbi situatën aktuale të menaxhimit të mbetjeve në Kuçovë, me idetë e tyre për përmirësimin e kësaj situate dhe reagimet në lidhje me tarifën e pastrimit. Këto të dhëna të grumbulluara ndihmuan në hartimin e raportit të vlerësimit të gjendjes aktuale të menaxhimit të mbetjeve në Bashkinë Kuçovë dhe u konsideruan nga grupi i punës në planin lokal të menaxhimit të mbetjeve. Përgjatë konsultimeve të mëvonshme të draft-planit me publikun, diskutimet u fokusuan më shumë në përmirësimin e skemave sesa në përplasje këndvështrimesh për skemat e menaxhimit. Për t’u përmendur si shembuj të mirë të përfshirjes së publikut në faza të hershme të vendimmarrjes, janë edhe praktikat e mira të buxhetimit me pjesëmarrje, të cilat janë zbatuar në Bashkinë Elbasan, Bashkinë Berat, Komunën Prezë etj. Procedurat e pjesëmarrjes së publikut do të përfshijnë, për faza të ndryshme, të cilat lejojnë kohë të mjaftueshme për të informuar publikun, në përputhje me paragrafin 2 më lart dhe për publikun për të përgatitur dhe për të marrë pjesë në mënyrë efektive, gjatë marrjes së vendimeve për mjedisin. Vendosja e afateve të arsyeshme kohore për pjesëmarrjen (Shih Nenin 6.3): Në fillim, publikut i duhet kohë për të mësuar rreth sfondit të çështjes në fjalë, psh të fitojë njohuri specifike të fushës rreth procesit. Kjo nënkupton që autoritetet duhet të japin informacion të përgjithshëm rreth çështjes, dhe në varësi të kërkesës prej qytetarëve, duhet të japin informacione shtesë në mënyrë që të lehtësojnë procesin e konsultimeve publike. Më pas, publikut i duhet kohë për t’u përgatitur për procesin e pjesëmarrjes. Kjo mund të përmbajë aktivitete të ndryshme, në varësi të llojit të proceseve dhe aktiviteteve të planifikuara nga autoritetet (psh konsultime me shkrim, seri takimesh, dëgjesa publike, etj.). Së Autoritetet duhet të përdorin të fundi, publikut i duhet kohë për të marrë pjesë në aktivitete, të japë kontribute gjitha kanalet e mundshme të me shkrim, të përfshihet në diskutime on line në internet, etj.. Në legjislacionin e Shqipërisë dhe të Kosovës, për VNM dhe shumë prokomunikimit në mënyrë që të (i) cese të tjera, parashikohet si kërkesë ligjore një periudhë 30 ditore për informojnë efektivisht njerëzit rreth rishikimin prej publikut, ndërkohë që njoftimi për dëgjesat publike duhet nxmundësive për të marrë pjesë; (ii) jerrë të paktën 15 ditë përpara aktivitetit. Megjithatë, kjo periudhë paraqet mobilizojnë qytetarët për procesin, minimumin e kërkuar, i cili mund të zgjatet nëse është e nevojshme. veçanërisht grupet vulnerabël dhe Njerëzit janë të njoftuar në mënyrë efektive rreth mundësive për të ato që janë të vështira për t’u arrirë; marrë pjesë (Shih Nenin 6.2): Për një proces vendimmarrjeje të caktuar, audhe (iii) hapur mundësitë që publiku toritetet duhet të hartojnë një procedurë të qartë për pjesëmarrjen e publikut dhe më pas duhet ta njoftojnë atë. Për më tepër, autoritetet duhet të përcaktë paraqesë komentet e veta. tojnë rregullat bazë për vendimmarrjen duke miratuar rregulloret e duhura. Zakonisht, kanalet e thjeshta të Tërësia e informacioneve që do t’i jepet publikut përfshin: (i) Informacionin komunikimit funksionojnë më mirë, rreth procesit të vendimmarrjes, psh mundësitë për pjesëmarrjen e publikut por organizatorët duhet të jenë (zakonisht të shprehura në njoftimin e botuar – shih Kutinë 4); dhe (ii) Inkrijues dhe të kërkojnë edhe formacionin rreth subjektit të vendimmarrjes, të tilla si material njohës dhe inndihmën e anëtarëve të komunitetit. formues, studime teknike, dokumenta ligjorë, projekt plane dhe programe, etj. (rrugët për marrjen e informacionit duhet të jepen në njoftimin e nxjerrë M A N UA L P Ë R PJ E S Ë M A R RJ E N E P U B L I K U T N Ë V E N D I M M A R RJ E N M J E D I S O R E S I T Ë O RG A N I ZOJ M Ë P RO C E S E PJ E S Ë M A R R Ë S E E F E K T I V E ? ose duhet të shoqërojnë apo t’i bashkëlidhen njoftimit, të gjitha të botuara në të njëjtën kohë për publikun). Në mënyrë që publiku të përgatitet për një vendimmarrje të mirë-informuar, autoritetet duhet të japin informacionin e mëposhtëm: përshkrimin e veprimtarisë së propozuar, psh vendimin; projekt vendimin apo propozimin për vendime alternative; të dhëna rreth autoritetit përgjegjës për vendimmarrjen; përshkrimin e tërë procedurës së vendimmarrjes, duke përfshirë edhe mundësitë për dorëzimin e komenteve të publikut; hollësi rreth kuadrit ligjor të vendit apo atë ndërkombëtar për këtë vendimmarrje. Në shembullin e njoftimit të Ministrisë së Mjedisit, Pyjeve dhe Administrimit të Ujërave për zhvillimin e dëgjesës me publikun për pajisjen e firmës Everest I.E sh.p.k me leje importi për lëndë të parë LDPE, e publikuar në faqen e internetit të ministrisë, është e dukshme që qytetarët janë të informuar mbi detajet e dëgjesës, duke përfshirë elektronikisht dhe kopjet e materialeve të nevojshme. Njoftimi i marrë nga faqja jepet më poshtë: Përveçse në faqen e internetit, shpesh Ministria njoftimet i shoqëron edhe me e-maile në të gjithë listat e kontakteve që ajo ka. Si në shembullin më poshtë të njoftimit për dëgjesën me publikun për diskutimet mbi Strategjinë Ndërsektoriale të Mjedisit: I gjithë informacioni i përdorur në vendimmarrje të jetë i disponueshëm për shqyrtim (Shih Nenin 6.6): Nëse kërkohet, autoritetet duhet ti japin publikut të interesuar të gjithë infor- SHEMBULL 1 http://www.moe.gov.al/index.php?option=com_content&view=category&layout=blog&id=105&Itemid=90&limitstart=15 KËSHILLIM ME PUBLIKUN E mërkurë, 17 Gusht 2011 14:22 Në zbatim të VKM Nr. 825, datë.13.10.2010 “Për miratimin e listave të mbetjeve që lejohen të importohen për qëllime përdorimi, riciklimi dhe përpunimi” dhe legjislacionit mjedisor në tërësi, Ministria e Mjedisit, Pyjeve dhe Administrimit të Ujërave organizon këshillimin me publikun bazuar në kërkesën për leje importi të shoqërisë Everest I.E sh.p.k, me seli në rrugën Yzberisht-Mëzez, Komuna Kashar, Tiranë. Këshillimi organizohet në datën 23.08.2011, në orën 10.00, në mjediset e vetë shoqërisë Everest I.E. sh.p.k, me qëllim njohjen nga afër të procesit të riciklimit dhe kapacitetin riciklues të vetë kompanisë. Klikoni këtu për materialet e takimit. G Pajisja me leje importi nga mmpau për lëndë të parë ldpe, (hdpe procesi i informimit publik) G Deklerata G Kerkesa G Leje higjeno-sanitare G Leje mjedisore M A N UA L P Ë R PJ E S Ë M A R RJ E N E P U B L I K U T N Ë V E N D I M M A R RJ E N M J E D I S O R E 29 S I T Ë O RG A N I ZOJ M Ë P RO C E S E PJ E S Ë M A R R Ë S E E F E K T I V E ? SHEMBULL 2 Të nderuar Zonja dhe Zotërinj, Ministria e Mjedisit, Pyjeve dhe Administrimit të Ujërave organizon ditën e hënë, datë 18.03.2013 në orën 11.00, në sallën e mbledhjeve të MMPAU-së, takimin konsultativ me grupet e interestit për draft Strategjinë Ndërsektoriale të Mjedisit 2013-2020. Bashkëngjitur gjeni draft Strategjinë, e cila është e publikuar në faqen e internetit të Ministrisë www.moe.gov.al Jeni të lutur të merrni pjesë në këtë diskutim, duke shpresuar se mendimet Tuaja ndihmojnë për të përmirësuar draftit e hartuar. Për ata që e kanë të pamundur pjesëmarrjen, mund të dërgojnë mendimet dhe komentet e tyre në adresën zyrtare të Ministrisë së Mjedisit [email protected] Ministria e Mjedisit, Pyjeve dhe Administrimit të Ujërave macionin lidhur me procesin e vendimmarrjes. Informacioni duhet të përfshijë të gjitha të dhënat dhe dokumentacionin që ka lidhje me çështjen, duke përfshirë përshkrimin e zonës, karakteristika fizike dhe teknike të veprimtarisë së propozuar, përshkrimin e ndikimeve të rëndësishme mbi mjedisin, masat e parashikuara për të parandaluar dhe/ose zvogëluar ndikimet që përfshijnë shkarkimet, paraqitje e alternativave kryesore, etj. Gjithashtu duhen vënë në dispozicion të dhëna të grumbulluara gjatë analizës së gjendjes ose çdo bazë të dhënash e ndërtuar gjatë procesit, jo vetëm përmbledhjet teknike dhe projekt vendimet, por edhe raportet kryesore dhe këshillimet e lëshuara nga autoriteti publik. Informacioni duhet dhënë falas ose me një çmim të arsyeshëm që mbulon vetëm shpenzimet aktuale për materialet, të tilla si fotokopimi. Kostot e kohës së punës së personelit që merret me përgatitjen e informacionit nuk duhen ngarkuar mbi publikun e interesuar. Kjo kërkesë e Konventës së Aarhusit është shumë e afërt me kërkesat e ligjit për të drejtën e informacionit në Shqipëri. Pavarësisht faktit se ligje të tilla kanë mëse një dekadë që janë në fuqi, organizatat mjedisore kanë ende probleme të marrin gjithë informacionin e kërkuar për një pjesëmarrje të mirë informuar. Për këtë arsye, duhet të ofrohet sa më shumë informacion lehtësisht i kuptueshëm dhe në format elektronik. Të ekzistojë mundësia për të paraqitur komente (Shih Nenin 6.7): Çdo anëtar i publikut të interesuar ka të drejtën të paraqesë komente apo mendime gjatë procesit të pjesëmarrjes publike. Kanalet dhe forma për paraqitjen e komenteve dhe mendimeve tek autoritetet përgjegjëse varet nga teknikat e përdorura (për më shumë hollësi rreth tyre shih seksionin 3.2.). Autoritetet duhet t’ju përgjigjen qytetarëve. Mënyra më e preferuar është të përdoret po e njëjta formë që është dhënë mendimi ose opinioni (psh përgjigje në formë të shkruar nëse komentet janë dorëzuar në formë të shkruar). Nëse është grumbulluar një numër shumë i madh komentesh, do të ishte mirë të përgatitej një raport, i cili të përmblidhte komentet sipas përmbajtjes së tyre, dhe të botohej përmes kanaleve të komunikimit të përdorura gjatë procesit të pjesëmarrjes. Të gjitha kontributet duhet të rregjistrohen dhe të merren në konsideratë gjatë vendimmarrjes. Një shembull të shqyrtimit të publikut, që Ministria e Mjedisit, Pyjeve dhe Administrimit të Ujërave e ka publikuar në faqen e saj 30 M A N UA L P Ë R PJ E S Ë M A R RJ E N E P U B L I K U T N Ë V E N D I M M A R RJ E N M J E D I S O R E S I T Ë O RG A N I ZOJ M Ë P RO C E S E PJ E S Ë M A R R Ë S E E F E K T I V E ? SHEMBULL 3 http://www.moe.gov.al/index.php?option=com_content&view=category&layout=blog&id=105&Itemid=90&limitstart=5) jepet si më poshtë: NJOFTIM PËR DHËNIEN E MENDIMEVE PËR DY PROJEKTLIGJE NË FUSHËN E MJEDISIT E hënë, 12 Mars 2012 13:30 Në zbatim të Kreut II të VKM nr.994, datë 02.07.2008 “Për tërheqjen e mendimit të publikut në vendimmarrje për mjedisin”, Ministria e Mjedisit, Pyjeve dhe Administrimit të Ujërave (MMPAU) fton palët e interesuara të japin komentet dhe sugjerimet e tyre lidhur me projektligjin “Për vlerësimin strategjik mjedisor”, i hartuar në përputhje me Direktivën 2001/42/EC “Për vlerësimin e ndikimeve nga plane dhe programe të caktuara në mjedis” të Parlamentit dhe Këshillit Evropian. Gjithashtu, Ministria e Mjedisit, Pyjeve dhe Administrimit të Ujërave (MMPAU) fton palët e interesuara të japin komentet dhe sugjerimet e tyre lidhur me projektligjin “Për shpalljen “Park Kombëtar” të ekosistemit natyror Mali i Tomorrit me sipërfaqe të zgjeruar”, i hartuar në përputhje me “Strategjinë dhe Planin e Veprimit për Biodiversitetin në Shqipëri”, në dispozitat e ligjit “Për zonat e mbrojtura”, të ndryshuar dhe në VKM nr. 267, datë 24.04.2003. Mendimet dhe sugjerimet duhet të jepen elektronikisht (me email) ose me postë brenda datës 30 Mars 2012. Në përfundim të mbledhjes së mendimeve, MMPAU do të organizojë edhe një takim përmbyllës me të gjithë aktorët e interesit, të cilët do të njoftohen për vendin, datën dhe orën e zhvillimit të takimit. Mendimet dhe sugjerimet mund të dërgohen në adresën elektronike: [email protected] G Projektvendim për shpalljen “park kombëtar” të ekosistemit natyror mali i tomorrit me sipërfaqe të zgjeruar.pdf G Projektligji për vlerësimin strategjik mjedisor.pdf Vendimet e marra nga autoriteti publik kanë marrë në konsideratë komentet (Shih Nenin 6.8): Kjo nënkupton që autoritetet duhet të studiojnë komentet, të adresojnë ato që përmbajnë kontribute lidhur me aspekte mjedisore dhe shëndetësore, të marrin masa për të adresuar shqetësimet e ngritura, dhe të përgatisin arsyetimin për kontributet që nuk janë konsideruar. Gjatë këtij procesi duhet të mbahen parasysh edhe shqetësimet sociale dhe ekonomike. Bashkia Tiranë zhvilloi së fundmi, 7 shtator 2013, ceremoninë e inagurimit të fillimit të punimeve të projektit për ndërtimin e bulevardit të ri të Tiranës. Ceremonia u shoqërua paralelisht me një protestë të qytetarëve, pronat e të cilëve preken nga projekti, ku termat e dëmshpërblimit nga shpronësimet nuk u janë bërë të qarta në takimet e mëparshme me publikun. Këto praktika jo të mira duhet të përmirësohen në të ardhmen. Informacioni lidhur me vendimin përfundimtar të jepet në kohë dhe pa vonesë (Shih Nenin 6.9): Autoritetet janë të detyruara të informojnë publikun rreth vendimit të marrë. Ky informacion duhet të përmbajë tekstin e vendimit dhe një raport mbi arsyet dhe vlerësimet ku është bazuar ky vendim si dhe kontributet e publikut që janë marrë parasysh gjatë vendimmarrjes. Gjithashtu, paketa duhet të përmbajë informacion rreth mundësive për të apeluar kundër vendimit të marrë. Infor- M A N UA L P Ë R PJ E S Ë M A R RJ E N E P U B L I K U T N Ë V E N D I M M A R RJ E N M J E D I S O R E 31 S I T Ë O RG A N I ZOJ M Ë P RO C E S E PJ E S Ë M A R R Ë S E E F E K T I V E ? TABELA 3. PLANI I PJESËMARRJES PUBLIKE (SHEMBULL PËR NJË PROCES TË VLERËSIMIT TË NDIKIMIT NË MJEDIS) Fazat e procesit të vendim marrjes Qëllimi i pjesëmarrjes publike (mesazhet për publikun) në çdo fazë Grupet e synuara me të cilët do të punohet Teknikat e pjesëmarrjes publike që do të përdoren Komunikimi dhe kanalet për të informuar dhe aktivizuar grupet e synuara Koha/ Afatet kohore (zakonisht të dhëna në procedurën zyrtare) Burimet e nevojshme (burimet njerëzore, financiare, kohore) Shqyrtimi Vlerësimi Vlerësimi i rreziqeve dhe i projekt raportit Raporti dhe Deklarata e VNMsë Vendimi macioni i duhet dërguar të gjithë atyre që kanë marrë pjesë në proces, publikut të interesuar si dhe të jetë i disponueshëm për publikun e gjerë. Pritet që informacioni të bëhet publik përmes të njëjtëve kanale komunikimi të përdorur edhe gjatë fazës së parë të nxjerrjes së njoftimit për procesin. Si të zbatojmë në praktikë kërkesat e pjesëmarrjes publike? Duke mbajtur parasysh qëllimin e pjesëmarrjes, kërkesat ligjore dhe parimet, autoriteteve publike ju këshillohet të hartojnë planin e pjesëmarrjes publike, i cili shtrihet në të gjitha fazat e procesit të vendimmarrjes. Gjatë hartimit të këtij plani mund të bëhen pyetje të tilla si: Cilët janë grupet e interesuara? Çfarë marrëdhëniesh ekzistojnë ndërmjet tyre? Si e vlerësoni kuadrin e përgjithshëm në të cilin do të zhvillohet procesi? Çfarë informacionesh nevojiten dhe në cilin stad të procesit të vendimmarrjes? Çfarë lloj aktivitetesh duhen organizuar – në cilat faza të procesit të vendimmarrjes? Cilat janë rezultatet afatshkrutra dhe afatgjata të pritshme? Kush do të bëjë, kur dhe çfarë? Çfarë burimesh kemi për të përdorur? Këto çështje të rëndësishme do të trajtohen në këtë Manual. Procesi i pjesëmarrjes publike duhet të fillojë të planifikohet menjëherë sapo të jetë vendosur kur do të ndodhë një vendimmarrje e caktuar. Më poshtë jepet një shembull si duket formati i planit të pjesëmarrjes publike, i cili na ndihmon të marrim në konsideratë të gjithë hapat, qëllimin e pjesëmarrjes publike, fazat e vendimmarrjes, grupet e interesit, mjetet, kohën dhe burimet. Ai mund të përdoret dhe plotësohet më tej me hapat e shtjelluar në vijim të tekstit. 32 M A N UA L P Ë R PJ E S Ë M A R RJ E N E P U B L I K U T N Ë V E N D I M M A R RJ E N M J E D I S O R E S I T Ë O RG A N I ZOJ M Ë P RO C E S E PJ E S Ë M A R R Ë S E E F E K T I V E ? Hapi 1. Përcaktimi i fazave të procesit të përgjithshëm të vendimmarrjes Për të organizuar pjesëmarrjen publike në mënyrë efektive autoritetet duhet te kuptojnë procedurën e përgjithshme të vendimmarrjes dhe kërkesat ligjore për përfshirjen e publikut. Zakonisht këto elemente janë të përcaktuara me ligj. Megjithatë, autoritetet mund të duan të përshtasin disa prej fazave në varësi të situatave specifike dhe, në rastin më të mirë, lidhur me pjesëmarrjen publike të bëjnë më shumë sesa përshkruhet në ligj si procedura minimale e domosdoshme. Renditja e fazave të procesit të përgjithshëm, në mënyrë kronologjike, është hapi i parë për planifikimin e pjesëmarrjes publike. Hapi 2: Përcaktoni qëllimin e pjesëmarrjes publike Përpara fillimit, zyrtarët publikë duhet të jenë të qartë rreth qëllimit të përfshirjes së publikut. Përcaktimi i mirë i qëllimit do të ndikojë në mënyrë të rëndësishme në planifikimin e tërë procesit dhe të aktiviteteve të pjesëmarrjes publike. Qëllimi mund të jetë i ndryshëm në faza të ndryshme të procesit të vendimmarrjes (psh informimi i publikut se një politikë apo vendim është duke u përgatitur, mbledhja e mendimeve dhe ideve të publikut, ose hartimi i një politike/vendimi që merr në konsideratë mendimet e publikut). Zyrtarët publikë dhe grupet e interesuara ndërveprojnë ndërmjet tyre në katër mënyra, të cilat paraqiten në vijim: • Dhënie e informacionit: Komunikim një drejtimësh, prej autoriteteve tek publiku, i cili ka si qëllim transparencën e vendimmarrjes. Në këtë rast, publikut nuk i kërkohet të japë ndonjë kontribut. • Grumbullimi i informacionit: Komunikim një drejtimësh, prej publikut tek autoritetet, i cili zbatohet kur autoritetet grumbullojnë mendime nga publiku me qëllim që të marrin vendime të mirë informuara. • Konsultimi: Komunikim një drejtimësh i avancuar, prej publikut tek autoritetet, i cili zbatohet kur autoritetet pyesin publikun për komentet që mund të këtë lidhur me projekt vendimin ose për sugjerime lidhur me alternativa të mundshme. • Vendimmarrje e përbashkët: Komunikim dy drejtimësh dhe ndërveprim aktiv ndërmjet autoriteteve dhe publikut, i cili nënkupton që të gjithë pjesëmarrësit arrijnë konsensusin rreth vendimit të marrë. Shpesh, këto katër faza të pjesëmarrjes së publikut ilustrohen me anë të shkallës së pjesëmarrjes ku “Dhënia e informacionit” gjendet në pjesën e poshtme të shkallës, ndërsa “Vendimmarrja e përbashkët” është një pjesën e sipërme të shkallës. Sa më lart të ngjitemi në këtë shkallë, aq më i fortë është roli i publikut dhe ndikimi i tij mbi rezultatet e vendimmarrjes. Më poshtë, tabela 4, paraqet nivelet e fuqisë në vendimmarrje në secilën prej këtyre stadeve dhe jep ide rreth qëllimit të pjesëmarrjes publike. M A N UA L P Ë R PJ E S Ë M A R RJ E N E P U B L I K U T N Ë V E N D I M M A R RJ E N M J E D I S O R E 33 S I T Ë O RG A N I ZOJ M Ë P RO C E S E PJ E S Ë M A R R Ë S E E F E K T I V E ? TABELA 4. FUQIA NË VENDIMMARRJE VENDIMMARRËSIT PUBLIKU Dhënie e informacionit Vendos dhe paraqet Nuk ka fuqi Grumbullimi i informacionit Pyet për informacione për të ndihmuar vendimmarrjen Nuk ka fuqi Konsultimi Vendos rreth alternativave, pyet për këndvështrime dhe vendos çfarë do të bëjë Fuqi e kufizuar – mund të ndikojë në zgjedhjen e alternativave ose të ndryshimeve të propozuara Vendimmarrje e përbashkët Mbështet procesin për një vendimmarrje të përbashkët Vendimmarrje e përbashkët TABELA 5. SHEMBULL I MATRICËS SË AKTORËVE Nr. Grupi i synuar/ Aktori Roli në politikën/ Ndikimi i politikës vendimmarrjen së re/vendimit e dhënë mbi këtë grup Ndikimi që ka aktori/grupi mbi politikës/vendimin Faza përgatitore Faza e vendimmarrjes Faza e zbatimit 1 2 3 4 5 Hapi 3: Përcaktoni grupet e fokusit me të cilat do të punoni Procesi duhet të jetë transparent dhe i hapur për këdo që është i ndikuar (përkufizimet e publikut dhe të publikut të interesuar janë dhënë në seksionin 1). Në shtesë të njoftimit të shpërndarë gjerësisht dhe në mënyrë transparent, autoritetet duhet të identifikojnë në mënyrë aktive se cilët janë individët dhe grupet të cilat mund të preken prej vendimeve të reja. Megjithatë, kjo nuk do të ishte e mjaftueshme. Proceset vendimmarrëse më të mira kërkojnë aktivisht të gjithë njerëzit dhe grupet që mund të ndikohen nga vendimi, në mënyrë që ata të jenë plotësisht në dijeni për të dhe për ndikimet e mundshme mbi ta. Grupi i mëposhtëm i pyetjeve mund t’ju vijë në ndihmë për të përcaktuar individët dhe grupet që mund të preken: 34 M A N UA L P Ë R PJ E S Ë M A R RJ E N E P U B L I K U T N Ë V E N D I M M A R RJ E N M J E D I S O R E S I T Ë O RG A N I ZOJ M Ë P RO C E S E PJ E S Ë M A R R Ë S E E F E K T I V E ? • Cilët janë njerëzit e interesuar o të ndikuar në mënyrë të drejtpërdrejtë apo të tërthortë prej veprimtarive të planifikuara? o në cilën mënyrë (interes në nivel vendor, rajonal, kombëtar apo ndërkombëtar; interes i përgjithshëm apo profesional)? • Cilët janë personat kyç për t’u përfshirë në procesin e planifikimit? • Cilët janë personat që kanë kontribuar për problemin përmes veprimit apo mosveprimit të tyre? • Cilët janë njerëzit që mund ta pengojnë procesin? Pse? Si mund të kapërcehet kjo pengesë? • Kush mund të ndihmojë për përmirësimin e planit/aktivitetit? Këshillohet që të mblidhen sistematikisht të dhëna rreth grupeve të synuara dhe të përditësohet baza e të dhënave në mënyrë të rregullt. Analiza e aktorëve është një mjet që ndihmon në identifikimin e pjesëmarrësve në proces. Tabela 5 paraqet një shembull të matricës së aktorëve. Hapi 4: Përzgjidhni teknikat e pjesëmarrjes publike Brenda mundësive që ofron kuadri ligjor, mund të përdoren një numër i gjerë teknikash të pjesëmarrjes (referoju seksioneve 2.2., 3.2. dhe 3.3.). Kriteret për përzgjedhjen mund të jenë të ndryshme, duke filluar prej mundësisë që lejon buxheti dhe burimet e tjera deri tek pranimi social (pranimi prej komunitetit) dhe mundësia e zbatimit të teknikave të veçanta. Për shembull, nuk do TABELA 6. PIKETA UDHËZUESE PËR TË VENDOSUR SE NË CILIN NIVEL TË PJESËMARRJES TË PUNOHET LLOJI I AKTIVITETIT KUR ËSHTË MË MIRË PËR T’U PËRDORUR Dhënia e informacionit Kur informacioni nuk është kontradiktor dhe konfliktues ose kur ekziston dëshira e mirë dhe besimi midis grupeve të interesuara; Kur organizata/autoriteti ka mandatin prej grupeve dhe aktorëve për të marrë vendimin; Në raste emergjence. Grumbullimi i informacionit Nëse informacioni pritet të jepet me dëshirë dhe pa paragjykime e dyshime prej njerëzve; Kur është e qartë se si do të përdoret informacioni. Konsultimi Kur grupet e synuara dhe aktorët kanë besim tek organizata/autoriteti që merr vendimet. Vendimmarrja e përbashkët Kur ka kapital social të mirë dhe pritet që njerëzit të sillen në mënyrë bashkëpunuese; Kur nuk do të dominojë asnjë palë apo interes; Kur organizata / autoriteti e ka dëshirën dhe lejon të tjerët të ndikojnë mbi rezultatin; Kur çështjet janë komplekse dhe duhet të kenë zgjidhje integrale; Për zgjidhjen e tensioneve dhe të konflikteve; Kur bashkëpunimi me grupin e gjerë është për një tematikë specifike; Kur çështjet që debatohen janë të gjera dhe rezultatet e pritshme janë të diskutueshme; Kur ka nevojë për bashkëpunime dhe partneritete afatgjata. M A N UA L P Ë R PJ E S Ë M A R RJ E N E P U B L I K U T N Ë V E N D I M M A R RJ E N M J E D I S O R E 35 S I T Ë O RG A N I ZOJ M Ë P RO C E S E PJ E S Ë M A R R Ë S E E F E K T I V E ? të ishte as e logjikshme dhe as efektive të përdoreshin teknikat on line në internet për grupe njerëzish të tilla si pensionistët apo banorët e zonave rurale, të cilët kanë mundësi të kufizuar interneti apo njohuri të pakta në përdorimin e kompjuterit. Tabela 6 paraqet raste kur përdorimi i niveleve të ndryshme të pjesëmarrjes do të ishte më rezultativ, ndërsa seksioni 3.2 jep rekomandime të teknikave specifike për secilin prej këtyre niveleve. Hapi 5: Përzgjidhni kanalet e komunikimit dhe të informimit Kur të jenë përzgjedhur grupet e synuar dhe teknikat e pjesëmarrjes publike, ngrihet pyetja se cilat kanale komunikimi janë më të përshtatshme për të përdorur, psh cilët kanale janë më të përdorshëm dhe më të besueshëm prej grupeve të synuara. Ndonëse televizioni vlerësohet si media që ndikon më shumë, do të ishte mirë të përdoreshin të gjitha llojet e mediave që janë të mundshme (radio, shtypi, interneti) si dhe kanalet e tjera të komunikimit (tabela në vende publike, takime individuale, SMS dhe mesazhet elektronike, shpërndarja e fletëpalosjeve, etj.). Përzgjedhja e kanaleve të komunikimit mund të bëhet bazuar në kriteret e mëposhtme: • Mundësia e përdorimit të kanalit të komunikimit prej qytetarëve (psh mbulimi fizik i një zone të caktuar prej transmetuesve të medias, shpërndarja e shtypit, etj.), • Mundësia e përdorimit dhe kapaciteti për ta përdorur kanalin e komunikimit prej zyrtarëve publikë, psh organizuesit e aktiviteteve të pjesëmarrjes publike. SHEMBULL 4 Komuna Dajç, Bregu i Bunës, në vitin 2010 miratoi Planin Lokal të Menaxhimit të Mbetjeve në këshillin e komunës. Ky plan, i parashikuar në ligjin “Për menaxhimin e integruar të mbetjeve urbane”, u hartua nga komuna Dajç, me mbështetje financiare të programit DLDP dhe asistencës të Co-Plan. Gjatë procesit të hartimit të Planit, komuna identifikoi grupet e interesit dhe përfshiu komunitetin që në fazat e para të procesit. Adresimi dhe informimi i grupeve të interesit ndryshonte në varësi të grupit. Grupi i emigrantëve, bizneset, punonjësit e arsimit dhe të shëndetësisë u arritën nëpërmjet takimeve të hapura; të rinjtë u informuan dhe u përfshinë në fushatën informuese dhe ndërgjegjësuese, duke shpërndarë fletëpalosje në komunitet; gratë dhe të moshuarit u arritën nëpërmjet takimeve derë më derë. Kjo përqasje e diversifikuar është shumë e rëndësishme në komuna të vogla, ku përdorimi i internetit, aftësitë kompjuterike dhe kontaktet janë të limituara. Gjatë fazës së dytë të procesit u formuan grupet e punës për hartimin e planit, të cilat kishin përfaqësi të banorëve, dhe u realizuan tryeza të rrumbullakta për të diskutuar draft planin e menaxhimit të mbetjeve për komunën e Dajçit. Gjithashtu, komuna, përgjatë gjithë procesit dhe më tej, vuri në gadishmëri të banorëve të interesuar për t’u përfshirë në procesin e hartimit të planit, apo thjesht për t’u informuar për të, dy persona nga stafi i saj. Përfshirja e komunitetit prej fillimit të procesit dhe fushata informuese, përveçse ndihmoi në hartimin e planit lokal të menaxhimit të mbetjeve, ndihmon aktualisht edhe në zbatimin e tij. Banorët e komunës kanë kuptuar dhe pranuar tarifën e pastrimit të komunës dhe e paguajnë atë. Komuna ka rritur të ardhurat e saj nga pagesa e tarifës së pastrimit dhe ka mbajtur vazhdimisht kontaktet me banorët, duke realizuar një pyetësor në lidhje me monitorimin dhe matjen e ofrimit të shërbimit të pastrimit. 36 M A N UA L P Ë R PJ E S Ë M A R RJ E N E P U B L I K U T N Ë V E N D I M M A R RJ E N M J E D I S O R E S I T Ë O RG A N I ZOJ M Ë P RO C E S E PJ E S Ë M A R R Ë S E E F E K T I V E ? Hapi 6: Afatet kohore Pjesëmarja publike duhet organizuar që në fazat e para, përpara se sa vendimi të jetë marrë. Për të realizuar këtë duhen përdorur kanale të ndryshme komunikimi në mënyrë që kontributet prej publikut të mbërrijnë dhe të informojnë vendimmarrjen. Koha që i duhet publikut për të krijuar opinionin mbi vendimet dhe për t’ja komunikuar atë autoriteteve është shumë e ndryshueshme. Për këtë arsye, duhen shmangur afatet kohore shumë të shkurtra, por edhe periudhat kohore shumë të gjata nuk janë produktive dhe mund të shkaktojnë vonesa të konsiderueshme. Zakonisht, minimumi i kohës është i përcaktuar me ligj. Megjithatë, në disa raste mund të nevojiten periudha më të gjata kohore. Në këto raste, autoritetet duhet të përpiqen të kenë fleksibilitetin e duhur, në mënyrë që të përmbushin qëllimin e pjesëmarrjes së publikut. Hapi 7: Siguroni burimet e nevojshme Burimet njerëzore Pjesëmarrja publike varet tërësisht nga përkushtimi i njerëzve ndaj sistemit demokratik të vlerave. Është e rëndësishme që zyrtarët publikë dhe personeli administrativ të kenë një profil të tillë dhe të jenë të gatshëm të investojnë kohën dhe përvojën e tyre në proceset e pjesëmarrjes publike. Njohuritë rreth hartimit dhe menaxhimit të proceseve pjesëmarrëse janë një burim kyç i nevojshëm për të arritur rezultate efektive gjatë pjesëmarrjes publike. Gjithashtu, njerëzit duhet të kenë njohuri dhe aftësi komunikimi, të menaxhimit të burimeve njerëzore, të menaxhimit të aktiviteteve, të menaxhimit të konfliktit, të lehtësimit, të aftësive organizative dhe të drejtimit, dhe së fundi, ekspertizë në fushën në të cilën do të jetë procesi vendimmarrës. Për këtë arsye, do të ishte e udhës që për procese të mëdha të ngrihej një skuadër e përbërë prej disa aktorësh për të menaxhuar pjesëmarrjen publike si pjesë e procesit të vendimmarrjes. Burimet financiare dhe materiale Kostot e pjesëmarrjes publike janë kryesisht të lidhura me: hartimin, shtypjen, qera për mjedise ku do të zhvillohen aktivitete, postime, mbulimin mediatik, reklamë, transportin, mjete kancelerie, ushqim, mbështetje me teknologjinë e informacionit, ekspertizë (nëse ekspertët e fushës dhe lehtësues është e nevojshme të merren nga jashtë institucionit) dhe kërkim (psh nëse kryhen testime dhe vëzhgime të opinionit publik për procese vendimmarrëse afatgjata dhe të ndërlikuara). Vlerësimi i buxhetit duhet të përfshihet në planin e pjesëmarrjes publike meqë ai mund të jetë një aspekt i rëndësishëm për përzgjedhjen e teknikave të pjesëmarrjes publike dhe të kanaleve të komunikimit. Koha Investimi në terma kohorë është një burim i rëndësishëm i procesit. Pjesëmarrja publike kërkon kohë për t’u planifikuar, përgatitur, zbatuar dhe grumbulluar mendime prej të gjitha aktiviteteve të zbatuara. Planifikimi realist i kohës dhe përzgjedhja e kujdesshme e aktiviteteve mundëson proces më efektiv lidhur me koston dhe kursen burimet e tjera. Sa më i ndërlikuar të jetë procesi i vendimmarrjes, aq më shumë nevojitet për ta realizuar atë siç duhet. Kohëzgjatja dhe renditja e ak- M A N UA L P Ë R PJ E S Ë M A R RJ E N E P U B L I K U T N Ë V E N D I M M A R RJ E N M J E D I S O R E 37 S I T Ë O RG A N I ZOJ M Ë P RO C E S E PJ E S Ë M A R R Ë S E E F E K T I V E ? TABELA 7. LISTA E KONTROLLIT PËR PJESËMARRJEN PUBLIKE 27 ÇËSHTJA PO JO A është pjesëmarrja publike e rregulluar si aktivitet i veçantë (VNM, dhënie e lejeve mjedisore, planifikim)? A janë përmbushur të gjitha kërkesat ligjore për pjesëmarrjen publike? A janë identifikuar të gjitha grupet e prekura? A është identifikuar publiku i interesuar? A është përcaktuar periudha kohore për procesin e pjesëmarrjes publike? A keni menduar se si do të ndihmonit publikun e interesuar të merrte pjesë? A keni menduar se çfarë lloj informacioni do të ishte më mirë të përdorej lidhur me pjesëmarrjen publike? A e dini se çfarë teknikat të informimit aktiv do të përdorni? A jeni të sigurtë se publiku ka mundësi dhe mund të marrë informacionin që kërkon? A jeni të sigurtë se individët dhe grupet e interesuar kanë mundësi të njëjta për të shprehur këndvështrimet e tyre (në mbledhje publike etj.)? A jeni të sigurtë se të gjitha palët e interesuara kanë mundësi të njëjtë për të ndikuar planifikimin e projektit dhe zbatimin e tij? A keni burimet e nevojshme për procesin e pjesëmarrjes publike (kohë dhe para)? tiviteteve duhet përcaktuar qartë në planin e pjesëmarrjes publike, si dhe kjo pjesë e planit mund të shtjellohet me hollësi në formën e diagramës Gantt. Hapi 8: Verifikimi Lista e kontrollit të pjesëmarrjes publike (tabela 7) mund të jetë ndihmuese për plotësime, por edhe për të verifikuar nëse janë marrë në konsideratë të gjitha gjërat. Teknika të mundshme të pjesëmarrjes Autoritetet publike mund të përdorin disa teknika të mundshme të pjesëmarrjes (referojuni Hapit 4 në planifikimin e procesit, seksioni 3.1.). Zakonisht, ligjet sektoriale përmbajnë kërkesa specifike lidhur me çfarë teknikash duhen përdorur. Në përputhje me Ligjin Nr.8652, datë 31.7.2000 “Për organizimin dhe funksionimin e qeverisjes vendore”, në mbështetje të neneve 13, 81, 83 pika 1 dhe 108-115 të Kushtetutës, këshillimi 38 M A N UA L P Ë R PJ E S Ë M A R RJ E N E P U B L I K U T N Ë V E N D I M M A R RJ E N M J E D I S O R E S I T Ë O RG A N I ZOJ M Ë P RO C E S E PJ E S Ë M A R R Ë S E E F E K T I V E ? TABELA 8. SHEMBUJ TË TEKNIKAVE PJESËMARRËSE REAKTIVE DHE INTERAKTIVE LLOJI I AKTIVITETIT Reaktiv Interaktiv Dhënia e informacionit Deklaratë për shtyp, Internet Buletine Reklama Postera e tabela Ditë të hapura për publikun, Vizita në terren Punë me vullnetarë Grumbullimi i informacionit Pyetësorë Vëzhgime Pune me grupe të fokusuara Takime të moderuara nga lehtësues Mbledhje publike Përgatitje hartash të/prej komunitetit Konsultimi Komente mbi propozimin Ekspozita Mbledhje publike Takime të moderuara nga lehtësues Konferenca për arritjen e konsensusit Mediat sociale Vendimmarrja e përbashkët Proces i ndërtuar me takime të moderuara nga lehtësues: • Dialog i hapur • Negociata • Ndërmjetësim me komunitetin, në çdo rast, bëhet sipas mënyrës së përcaktuar në rregulloren e këshillit, duke përdorur një nga format e nevojshme si takime të hapura me banorët, takime me specialistë, me institucione të interesuara dhe organizata jo-qeveritare ose nëpërmjet marrjes së nismës për organizimin e referendumeve vendore. Aktet e këshillit afishohen në vende publike të caktuara nga këshilli, brenda territorit të komunës ose bashkisë dhe, sipas mundësive, këshilli cakton edhe forma të tjera të publikimit të tyre. Informimi i publikut në çdo komunë e bashki bëhet në përputhje me Ligjin Nr.8503, datë 30.6.1999 "Për të drejtën e informimit për dokumentet zyrtare" dhe rregullat e përcaktuara nga vetë këshilli përkatës për këtë qëllim. Për shembull, në ligjin për VNM-në dhe VSM-në specifikohet se teknika për tërheqjen e mendimit të publikut për lejet mjedisore është dëgjesa me publikun, ndërsa në ligjin për tërheqjen e mendimit të publikut në vendimmarrjen mjedisore theksohet rëndësia e tërheqjes së mendimit të publikut dhe procedurat përkatëse, por nuk specifikon një teknikë të caktuar. Megjithatë, e përmendur më shpesh është diskutimi me publikun. Bazuar në llojin e pjesëmarrjes publike, autoritetet publike mund të përdorin teknika pjesëmarrëse të ndryshme: reaktive (një drejtimëshe – komunikim pasiv) dhe interaktive (dy drejtimëshe – komunikim aktiv). Shembuj të teknikave të mundshme jepen në Tabelën 8. Ndër format më të zakonshme të pjesëmarrjes të parashikuara me ligj në të gjithë vendimmarrjen për mjedisin, është rishikimi prej publikut, psh ftesa për komente të shkruara lidhur me doku- M A N UA L P Ë R PJ E S Ë M A R RJ E N E P U B L I K U T N Ë V E N D I M M A R RJ E N M J E D I S O R E 39 S I T Ë O RG A N I ZOJ M Ë P RO C E S E PJ E S Ë M A R R Ë S E E F E K T I V E ? menta në version të shtypur apo elektronik. Gjithashtu, dëgjesa publike është një formë e zakonshme e pjesëmarrjes, e cila është kërkesë ligjore sidomos për çështje mjedisore të një rëndësie më të madhe, të tilla si dhënie e lejeve mjedisore për komplekse industriale që kërkojnë studime të VNMsë. Duke pasur parasysh teknikat më të zakonshme të pjesëmarrjes publike, ky Manual i kushton vëmendje të veçantë dy prej tyre: rishikimit publik, i njohur si konsultimet publike në formë të shkruar qoftë si komente të paraqitura në formë të shkruar në letër ose ato të dërguara me anë të komunikimit elektronik, dhe dëgjesat publike, të njohura si takime ballë për ballë, ku autoritetet bëjnë ndërveprim të drejtpërdrejtë me segmente të ndryshme të publikut. Përveç këtyre metodave, në këtë Manual do të përshkruhen dhe sugjerohen për tu përdorur edhe puna me grupe të fokusuara, takime dhe përdorimi i mediave sociale. Këto teknika nuk përmenden në mënyrë të veçantë prej ligjeve, por mund të jenë shumë të dobishme për pjesëmarrjen lidhur me grumbullimin e të dhënave në fazat e hershme dhe për të rritur efektivitetin në fazat më të avancuara të vendimmarrjes. Rishikimi publik I 40 Mundësia e publikut për të pasur dokumentacionin bazë të vendimmarrjes, të tillë si studimet e VNMsë, planet dhe strategjitë, etj është kërkesa minimale e parashikuar me ligj. Prandaj, rishikimi publik i dokumentacionit që ka lidhje me vendimmarrjen, në formë të shtypur apo elektronike dhe kërkesa që publiku mund të paraqesë komentet e tij, përbëjnë një mënyrë standarde të konsultimit publik. Pro: Kjo është një formë komunikimi shumë e përhapur dhe gjerësisht e kuptuar. Është lehtësisht e organizueshme dhe teknikë e lirë për t’u konsultuar me publikun. Kundra: Shumë njerëz nuk ndjehen mirë të shkruajnë mendimet dhe komentet e tyre. Njerëzit mund të mos kenë besim se kujt mund t’i shkojnë komentet për t’u vlerësuar. Burimet: Koha e personelit për të përgatitur materialin, për të marrë koHartimi i Planit Lokal të Menaxhimit mentet dhe për t’u përgjigjur. Hartimi, shtypja dhe kostot e shpërndarjes për të Mbetjeve në komunën e Anës së materialet e shtypura. Personat që merren me IT mund të mbështesin me nxMalit u shoqërua me një strategji të jerrjen e materialeve në internet. mirëplanifikuar për pjesëmarrjen e publikut përgjatë gjithë procesit. Një Dëgjesat publike seri mekanizmash komunikimi u Dëgjesat publike janë një ndër mënyrat më tradicionale të konsultimit me servirën për publikun, i cili i përdori banorët lokalë. Në disa raste, njerëzit nuk besojnë se iu kanë thënë fjalën e ato duke u bërë pjesë e procesit. tyre zyrtarëve publikë mbi çështje me rëndësi nëse nuk është kryer dëgjesë Ndër mekanizmat e përdorur janë: publike, dhe në rastet e projekteve të mëdha të cilësuara jo shumë miqësore me formimi i grupeve aktive të punës mjedisin, njerëzit shpresojnë që në këto dëgjesa, nëse ngrejnë zërin bashkarme përfaqësues nga komuniteti, isht, oponenca e tyre të mund të konsiderohet relevante dhe të reflektohet në shpërndarja e fletëpalosjeve dhe vendim. Duke e filluar si një bisedë të hapur për të gjithë, këto aktivitete janë posterave informues, takime të mënyrë e mirë për të ndarë informacion me një numër të madh njerëzish. Megjithatë organizimi i mirë i një takimi publik të suksesshëm kërkon planhapura dhe tryeza diskutimi etj. ifikim të mirë dhe përpjekje. Vëmendje e veçantë i duhet kushtuar menax- M A N UA L P Ë R PJ E S Ë M A R RJ E N E P U B L I K U T N Ë V E N D I M M A R RJ E N M J E D I S O R E S I T Ë O RG A N I ZOJ M Ë P RO C E S E PJ E S Ë M A R R Ë S E E F E K T I V E ? KËRKESAT E LIGJIT PËR PJESËMARRJEN PUBLIKE NË PROCESIN E VNM-SË Neni 17 Seanca dëgjimore gjatë VNM-së 1 AKM-ja, gjatë procedurës së VNM-së së thelluar, zhvillon seancë dëgjimore me publikun dhe OJF-të e interesuara, duke synuar tërheqjen e mendimit të tyre në vendimmarrjen përfundimtare për projektin. 2 Seanca dëgjimore zhvillohet në bashkëpunim edhe me njësinë e qeverisjes vendore dhe me zhvilluesin e projektit. 3 Menjëherë pas përcaktimit të vendit, datës dhe orës për zhvillimin e seancës dëgjimore, njësia e qeverisjes vendore bën njoftimin drejtuar publikut dhe OJF-ve të interesuara për të marrë pjesë në takim. 4 Mendimi dhe komentet e publikut dhe të OJF-ve, të pranishëm në takim, janë kriter i domosdoshëm, gjatë procesit të vendimmarrjes së VNM-së. 5 Rregullat, kërkesat dhe procedurat për informimin dhe përfshirjen e publikut në vendimmarrjen mjedisore, përcaktohen me vendim të Këshillit të Ministrave, me propozim të ministrit*. * Vendim (Nr. 994, datë 02.07.2008) Për tërheqjen e mendimit të publikut në vendimmarrje për mjedisin marrë nga Ligji Nr. 10440, datë 7.7. 2011 “Për vlerësimin e ndikimit në mjedis” himit të konflikteve për çështje kontradiktore. Kjo teknikë kërkohet me ligj. Pro: Nëse bëhet një njoftim i mirë, kjo metodë mund të jetë shumë tërheqëse dhe të mundësojë konsultimin e një numri të madh njerëzish në të njëjtën kohë. Ajo u jep njerëzve mundësinë për të thënë mendimin e tyre në publik. Gjithashtu, ajo jep mundësinë që zyrtarët publikë të ndajnë mendimet e tyre me njerëzit. Kundra: Kjo metodë mund të ngrejë pritje jo realiste dhe të pa realizueshme. Takimi mund të tërheqë vetëm aktivistët lokalë dhe jo përfaqësues të komunitetit të gjerë. Ai mund të prodhojë produkte mediatike që nuk e mbështesin procesin, sidomos në rastet kur takimet kanë debate dhe kundërshti. Organizuesit duhet të jenë të përgatitur për të zgjidhur gjatë takimit konfliktet që mund të lindin për çështje të vështira. Burimet: Vend takimi, ushqim, kohë për personelin administrativ, mbulim mediatik, mjete kancelarie, mbajtëse shënimesh. Faktor kryesor për takimin është drejtuesi i mirë i tij. Në disa raste mund të përfshihen edhe lehtësues profesionistë. Grupet e fokusuara Në parim, grupet e fokusuara janë intervista grupi që përfshijnë nga gjashtë në dhjetë njerëz, në të njëjtën kohë. Këto mund të jenë një metodë e shpejtë, relativisht e pakushtueshme për të kuptuar dhe grumbulluar qëndrimet dhe këndvështrimet e njerëzve. Grupet e fokusuara mund të ndihmojnë autoritetet të zbulojnë se çfarë mendojnë njerëzit me të vërtetë, të kuptojnë aspekte të ndryshme të vendimmarrjes si dhe të gjenerojnë ide të reja. Ato janë veçanërisht të dobishme për M A N UA L P Ë R PJ E S Ë M A R RJ E N E P U B L I K U T N Ë V E N D I M M A R RJ E N M J E D I S O R E 41 S I T Ë O RG A N I ZOJ M Ë P RO C E S E PJ E S Ë M A R R Ë S E E F E K T I V E ? të zbuluar se çfarë mendojnë njerëzit që janë të vështirë për t’u kontaktuar dhe t’ju jepet një mundësia të thonë fjalën e tyre njerëzve që nuk marrin pjesë apo nuk dëgjohen. Në rrethana të caktuara, grupet e fokusit mund të përdoren edhe për të diskutuar çështje të ndjeshme. Përpara se të zgjedhin këtë teknikë, zyrtarët publikë duhet të vlerësojnë nëse kjo është metoda më e mirë për të arritur qëllimin e pjesëmarrjes publike. Disa këshilla që mund të ndihmojnë zyrtarët publikë për të vendosur nëse kjo është metoda e duhur, jepen në seksionet 3.1 (Hapi 4 në planifikimin e procesit; Tabela 7) dhe 3.2 (Tabela 8). Grupet e fokusit nuk janë të kërkuara me ligj. Megjithatë, ato rekomandohen shumë si teknikë pjesëmarrëse efektive kur janë të shoqëruara edhe me teknika të tjera të tilla si intervista të zgjeruara, dëgjesa dhe takime publike, psh si pjesë e proceseve konsultuese më të gjera. Pro: Grupet e fokusit janë një mënyrë efektive për të marrë një sasi shumë të madhe informacioni meqënëse pjesëmarrësit mund të eksplorojnë në thellësi ide dhe këndvështrime të ndryshme. Disa njerëz ndjehen më mirë që të flasin në grupe të vogla sesa në takime zyrtare, ndaj grupet e fokusit mund të jenë të dobishme për të marrë mendimin e grupeve më vulnerabël dhe të vështira për t’u kontaktuar (të rinjtë, gratë, minoritetet). Kundra: Pjesëmarrësit mund të ndjehen se duhet të marrin pozicione konformiste apo të bien dakort me këndvështrimin e grupit më të gjerë apo t’i japin personelit administrativ të pranishëm vetëm mendime pozitive. Do të ishte mirë të kombinoheshin grupet e fokusit me intervistat individuale në mënyrë që të dëgjohen edhe njerëzit që nuk duan të flasin në prani të të gjithë grupit. Burimet: Këto shërbime mund t’ju kalohen personave jashtë organizatës apo institucionit nëse nuk ka kapacitete të brendshme për të bërë lehtësimin dhe mbajtjen e shënimeve. Në disa raste mund të kryhet mbulimi i shpenzimeve të udhëtimit dhe kostove të tjera të drejtpërdrejta për pjesëmarrësit, si shenjë mirënjohjeje për përpjekjet e tyre për të marrë pjesë në proces. Takimet e punës Kjo është një metodë e thjeshtë dhe e lehtë për t’u organizuar, që lehtëson pjesëmarrjen e njerëzve që kanë interes për identifikuar çështjet kryesore dhe gjetur zgjidhjet e mundshme për këto çështje mjedisore të identifikuara. Takimet e punës nuk janë të kërkuara me ligj, por janë shumë të përdorshme në Shqipëri dhe Kosovë, veçanërisht për procese që janë të financuara nga fonde të huaja bilaterale. Takimet e punës lejojnë pjesëmarrësit të japin kontributin e tyre maksimal për diskutimin e çështjeve në interes të përbashkët dhe të gjejnë zgjidhjet e mundshme për to. Kjo metodë funksionon më mirë kur çështja që diskutohet është e qartë për pjesëmarrësit. Pro: Kjo metodë lejon shprehjen e mendimeve të ndryshme prej pjesëmarrësve, të cilët kanë gjithashtu formim dhe nivele njohurish mjaft të ndryshme. Kjo metodë ndihmon vendosjen e marrëdhënieve midis pjesëmarrësve që vijnë nga grupe dhe sektorë të ndryshëm. Kundra: Rreziku i kësaj metode është se takimi i punës apo mbledhjet në grupe më të vogla mund të dominohen vetëm nga diskutimi i pak çështjeve të veçanta. Nuk është e lehtë për të arritur në përfundime të përbashkëta, për të hartuar raporte apo për të nxjerrë konkluzione prej një numri shumë të madh mendimesh të ndryshme. Burimet: Koha e personelit, konsulentë të jashtëm, vend i takimit dhe ushqim që do t’iu ofro- 42 M A N UA L P Ë R PJ E S Ë M A R RJ E N E P U B L I K U T N Ë V E N D I M M A R RJ E N M J E D I S O R E S I T Ë O RG A N I ZOJ M Ë P RO C E S E PJ E S Ë M A R R Ë S E E F E K T I V E ? het pjesëmarrësve. Në disa raste mund të kryhet mbulimi i shpenzimeve të udhëtimit dhe kostove të tjera të drejtpërdrejta për pjesëmarrësit, si shenjë mirënjohjeje për përpjekjet e tyre për të marrë pjesë në proces. Mediat Sociale Termi “Media sociale” i referohet përdorimit të aplikimeve në internet, të cilat lehtësojnë komunikimin midis njerëzve në komunitetet dhe rrjetet virtuale. Kjo mënyrë komunikimi ka ardhur vazhdimisht në rritje duke i bërë mediat sociale të përdoren për të mbërritur tek grupet specifike, në veçanti tek të rinjtë dhe njerëzit që nuk përdorin format tradicionale të komunikimit, por dëshirojnë më shumë ndërveprimin e drejtpërdrejtë dhe në kohë reale. Përdorimi i medias sociale nuk përmendet në ndonjë nga ligjet mjedisore në Shqipëri dhe Kosovë. Megjithatë përdorimi i internetit ka gjetur një zbatim shumë të gjerë në proceset e rishikimit publik të ndërmarra prej autoriteteve në të gjitha nivelet e qeverisjes (referoju rasteve studimore të seksionit 4). Faqet e rrjeteve sociale më të njohura si Facebook, ofrojnë shumë mënyra komunikimi duke përfshirë edhe mesazhet, lajmet në kohë reale dhe shkëmbimin e materialeve vizive (foto, filma). Përdoruesit mund të kontribojnë për të diskutuar në mënyrë të thjeshtë dhe të drejtpërdrejtë. Për këtë arsye edhe forumet dhe rrjetet sociale janë shtuar në mënyrë të vazhduar. Pro: Media sociale është mjaft e përhapur ndërmjet njerëzve të cilët nuk përdorin metodat tradicionale të komunikimit dhe parapëlqejnë komunikimin personal dhe jozyrtar. Këto metoda janë shumë efektive lidhur me kohën dhe kostot. Kundra: Mediat sociale nuk mund të përdoren prej njerëzve të cilët nuk kanë aftësitë bazë të përdorimit të kompjuterit ose që njerëzit nuk kanë mundësi interneti. Organizatorët duhet të kombinojnë përdorimin e mediave sociale me metoda të tjera për të mbërritur tek të gjitha grupet e synuara. Çështje të tjera që duhen mbajtur në konsideratë janë edhe ato të konfidencialitetit, mbrojtjes së të dhënave personale dhe të privacisë. Burimet: Organizatorët duhet të harxhojnë kohë për të planifikuar procesin, duhet mbështetja e specialistëve të teknologjisë së informacionit si dhe mundësia për të siguruar teknologjinë e nevojshme. Këshilla për Organizimin Efektiv të Aktiviteteve me Pjesëmarrje Çfarë informacioni nevojitet për pjesëmarrjen? Për një pjesëmarrje publike të efektshme duhet që publiku të pajiset me informacionin e duhur. Informacioni që nevojitet për pjesëmarrësit ndahet në dy lloje28: • Informacion në lidhje me procesin dhe • Informacion në lidhje me objektin e vendimmarrjes. M A N UA L P Ë R PJ E S Ë M A R RJ E N E P U B L I K U T N Ë V E N D I M M A R RJ E N M J E D I S O R E 43 S I T Ë O RG A N I ZOJ M Ë P RO C E S E PJ E S Ë M A R R Ë S E E F E K T I V E ? Informacioni në lidhje me procesin Me qëllim që të sigurohet një pjesëmarrje efektive, njerëzit duhet të dinë se po zhvillohet një aktivitet ushtrimor, sa është kohëzgjatja, si dhe afatet/kohën kur ata mund të bëhen pjesë e tij. Përgjithësisht njerëzit janë të interesuar për rolet e tyre në procesin e vendimmarrjes: nëse roli i tyre është këshillues, pra ku autoritetet i marrin vendimet mbështetur në kontributet e tyre, ose bashkërisht. Zakonisht shpërndarja e informacionit bëhet përmes njoftimeve në mediat lokale ose në tabela njoftimesh. Megjithëse sa më sipër përbën minimumin ligjor të nevojshëm, një pjesë e publikut nuk i lexon gazetat dhe nuk ndeshet me njoftimet e publikuara në tabela, kështu që mundet të humbasë mundësinë për t’u njohur me informacionin mbi procesin. Praktikat e mira sugjerojnë nje rol sa më aktiv të shpërndarjes së informacionit dhe të shpalljes së procedurave përmes përdorimit të metodave të ndryshme të informimit. Mendo mbi audiencat përkatëse të secilës prej metodave të informimit të publikut. Për shembull, gratë mund të jenë një grup i rëndësishëm interesi që duhet konsultuar për çështje që lidhen me mbetjet. Me qëllim që grupi i synuar të arrihet, autoritetet mund ta shpërndajnë informacionin nëpër shoqatat e grave ose revistat e grave. Nëse grupet e synuar janë profesionistë apo të rinj, atëherë mjetet sociale (veçanërisht rrjetet e mbështetura në internet) mund të jenë një mundësi e mirë. Informacioni në lidhje me çështjen e vendimmarrjes Informacioni rreth propozimit mbi një vendim të ri i tregon publikut se përse është vendimi dhe cilat mund të jenë pasojat e mundshme të tij. Për të bërë këtë është e domosdoshme që cilësia e informacionit të jetë e mirë. Për këtë qëllim informacioni duhet të jetë: • I plotë. Duhet t’i japë publikut informacion të mjaftueshëm për të krijuar një mendim të plotë mbi të gjitha çështjet, madje edhe ato teknike. Dokumentet si VNMtë duhet të adresojnë të gjitha çështjet, por kujdes, shumë informacion mund të dëmtojë pjesëmarrjen. Në Bllokun 4 më poshtë jepen disa këshillat për shkrimin e njoftimeve të efektshme. • I lehtë për t’u kuptuar. Gjuha teknike e pengon publikun të kuptojë çështjet dhe të krijojë mendimin e duhur në lidhje me to. Informacioni, qoftë teknik duhet të jepet në një format të përshtatshëm për publikun. Për shembull, përgatitja e përmbledhjeve jo-teknike është një detyrim ligjor për studimet dhe projektet teknike të VNMve, që ju kërkohet operatorëve/subjekteve në përputhje me ligjet e mjedisit dhe përbën një detyrim ligjor që duhet përmbushur. • I aksesueshëm. Informacioni duhet të sigurohet me lehtësi. Metodat e ofrimit të informacionit, p.sh përmes internetit mund të jenë shumë të hapura, por mund t’a bëjnë aksesimin e tij të vështirë, nëse kompjuterat nuk janë mjete të zakonshme përdorimi. Zgjidhni sipas rastit metodat e duhura për dhënien e informacionit, me qëllim që ky i fundit të aksesohet nga një numër sa më i madh njerëzish. Në seksionin 3.2, Tabela 8 jepen shembuj të metodave reaguese dhe ndërvepruese të “dhënies së informacionit”. 44 M A N UA L P Ë R PJ E S Ë M A R RJ E N E P U B L I K U T N Ë V E N D I M M A R RJ E N M J E D I S O R E S I T Ë O RG A N I ZOJ M Ë P RO C E S E PJ E S Ë M A R R Ë S E E F E K T I V E ? KËSHILLA PËR SHKRIMIN E NJOFTIMEVE TË EFEKTSHME Me qëllim që të sigurohet informacion sa më i plotë, rekomandohet që njoftimi përmbajë si më poshtë: G G G G G G G Përshkrimin e aktivitetit të propozuar, p.sh temën/objektin e procesit vendimmarrës; Natyrën e vendimeve të mundshme ose draft vendimeve (leje të reja ose ndryshime në lejet ekzistuese, vendime, plane, shërbime); Autoritetin publik përgjegjës për marrjen e vendimeve (p.sh një departament i caktuar në Ministri, dega rajonale e ministrisë ose autoriteti lokal); Përmbledhje të procedurës vendimmarrëse: kur fillon procedura, sa zgjat secila prej fazave (shqyrtimi, vlerësimi, vendimmarrja, etj.); Mundësitë e publikut për të marrë pjesë (cilat janë mënyrat për të përfshirë publikun: grupe pune, takime, konferenca, komente me shkrim, etj.) Koha dhe vendi i çdo dëgjese të parashikuar me publikun; Të dhëna orientuese në lidhje me autoritetin publik, pranë të cilit është depozituar informacioni i duhur për shqyrtim nga publiku, nga ku mund të kërkohet informacion. Kjo nënkupton që: (a) Autoriteti përkatës mund të japë më tepër informacion dhe t’ju japë përgjigje pyetjeve, nëse ka të tilla (zakonisht autoriteti publik ose vendimmarrësi); (b) Aty gjendet informacion i detajuar dhe dokumente të projektit që mund të shqyrtohen nga publiku (p.sh pranë autoritetit publik, apo në biblotekën lokale, etj.) G G Udhëzime në lidhje me autoritetin publik ose strukturën tjetër ku mund të paraqiten komentet ose pyetjet (e cila nënkupton edhe kohën deri kur mund të paraqiten komentet dhe kur do të jetë afati përfundimtar për vlerësimin e tyre) Informacion paraprak në lidhje me disponimin e informacionit mjedisor që nevojitet për veprimtarinë e propozuar (listë të dokumenteve dhe materialeve të tjera të disponueshme për shqyrtim nga publiku) Këshilla për lehtësimin Ngjarjet publike si p.sh dëgjesat publike, grupet e synuara ose takimet e përmendura në këtë manual – kërkojnë aftësi të mira në punën lehtësuese. Këto aftësi marrin më tepër rëndësi për aktivitete që adresojnë çështje të diskutueshme dhe ku mundësia konfliktuale e ballafaqimit mes palëve është relativisht e lartë. Më poshtë jepen disa këshilla të vlefshme për lehtësuesit: • Fillo në kohë. • Prezanto veten dhe kërkoju edhe të tjerëve të bëjnë të njëjtën gjë. • Prezanto rregullat bazë. P.sh: shpjego se kur do jetë koha për pyetje, bëju të qartë pjesmarrësve nevojën për të respektuar njëri-tjetrin, kërkoju pjesëmarrësve të fikin celularët ose të çaktivizojnë zilet, etj. • Shpjego qëllimin e takimit. Prezanto formatin e takimit/programin. Sigurohu që të gjithë i kuptojnë detyrat. • Prezanto folësi dhe kontrollo kohën. M A N UA L P Ë R PJ E S Ë M A R RJ E N E P U B L I K U T N Ë V E N D I M M A R RJ E N M J E D I S O R E 45 S I T Ë O RG A N I ZOJ M Ë P RO C E S E PJ E S Ë M A R R Ë S E E F E K T I V E ? • Stimulo diskutime për të siguruar ecurinë. Thuaju pjesëmarrësve: o Të adresojnë pyetje ose komente tek drejtuesi i seancës duke ngritur dorën dhe të presin deri sa t’u jepet e drejta e fjalës apo mikrofoni. o Të identifikojnë veten, organizatën ose grupin e interesit që përfaqësojnë. o Kufizoji pjesëmarrësit që të bëjnë një numër të caktuar pyetjesh. o Orientoje diskutimin mbi përvojat personale, në persona të përshtatshëm. • Sigurohu që të gjithë të kenë mundësi të flasin. • Përballu me çdo lloj konflikti, menaxho sjelljet problematike dhe/ose kontributet që nuk përkojnë me objektin e takimit. • Përfundoje takimin duke bërë një përmbledhje të konkluzioneve dhe hapave pasardhës. Këshilla për organizimin e shqyrtesave publike Shqyrtesa publike është kërkesë ligjore dhe si e tillë ajo përbën një metodë standarde reagimi për konsultimet me publikun. Është mirë që sa më sipër të vazhdojë të përdoret si metodë bazë reagimi e kombinuar edhe me metoda të tjera ndërveprimi. Përgatitja: • Merr në konsideratë formatin më të mirë për të arritur grupin e synuar: fletëpalosje, postera, faqe interneti, kaseta audio. Këshillohet të përdoret një tërësi formatesh, të ndryshme nga njëra tjetra. • Që në fazat e para të hartimit të tij, materiali duhet të zhvillohet në bashkëpunim me përdoruesit e shërbimit, të testohet për lexueshmërinë dhe mënyrën si është shkruar, dhe të diskutohet mundësisht edhe për shpërndarjen e tij. Përgjithësisht materiali duhet të paraqitet në format sa më të thjeshtë të mundshëm. • Planifikimi është faza kryesore. Nuk është e lehtë të korrigjohen gabime, nëse është printuar një sasi e konsiderueshme materiali. • Merr në konsideratë disa mundësi për shpërndarjen e informacionit tek lexuesit e synuar, si: shërbimin postar, shpërndarjen në dyer, tabela njoftimesh, shpërndarje përmes grupeve të komunitetit, pika të tjera të aksesueshme për publikun (p.sh bashki), botime online. • Boto për publikun njoftime në lidhje me aksesimin e dokumentave, informoje atë në lidhje me kanalet e komunikimit dhe afatet për dorëzimin e komenteve. Pas periudhës së shqyrtimit: • Dokumentoji të gjitha komentet e paraqitura dhe përditësoje informacionin në lidhje me personat/organizatat që kanë dërguar komente. • Analizoji komentet e paraqitura dhe përzgjidh të duhurat për t’i përfshirë në vendimin për- 46 M A N UA L P Ë R PJ E S Ë M A R RJ E N E P U B L I K U T N Ë V E N D I M M A R RJ E N M J E D I S O R E S I T Ë O RG A N I ZOJ M Ë P RO C E S E PJ E S Ë M A R R Ë S E E F E K T I V E ? fundimtar. Për këtë pjesë këshillohet mbështetje nga ekspertët (kontraktimi jashtë institucionit mund të jetë një mundësi, nëse ekspertiza nuk disponohet brenda tij). • Bëj një raport të procesit në tërësi dhe shpërndaje përmes kanalesh të efektshme komunikimi tek të gjithë ata që kanë paraqitur komente, si dhe për publikun në përgjithësi. Këshilla për organizimin e dëgjesave publike Dëgjesat publike lehtësojnë komunikimin dhe ndërveprimin ballë për ballë të pjesëmarrësve. Ato janë në mënyrë të veçantë, një kanal i rëndësishëm dhe i drejtpërdrejtë komunikimi mes publikut dhe zyrtarëve publikë. Kjo përbën një ndër shkaqet kryesore të motivimit të publikut, për të marrë pjesë në vendimmarrje. Përgatitja: • Botoje axhendën paraprakisht me qëllim që gjithkush të jetë i qartë mbi atë çka do të diskutohet. • Informoje shkurtimisht drejtuesin (ose lehtësuesin) në lidhje me procesin dhe aktivistët apo opinionistët kryesorë, si dhe aktorët lokalë që pritet të ndjekin dëgjesën. • Siguro lehtësim të cilësisë së lartë. Shmang folësit pa përvojë në takimet publike, ku pritet të ketë zhvillime kritike apo debate. • Merr masa dhe sigurohu që aktorët kryesorë të ftohen në aktivitet. Regjistrimi paraprak është një mënyrë e mirë për të konfirmuar pjesëmarrjen, megjithëse ka të ngjarë që shumë njerëz të shfaqen pa konfirmuar. • Ofro pije freskuese nëse është e mundur. • Vendi: Sigurohu që është i mirë aksesueshëm dhe është i pajisur me shenjat orientuese. Merr masa për karrige shtesë ne rast se pjesëmarrja tejkalon parashikimin. • Lër vende për karrige me rrota ose njerëzit më paaftësi fizike. • Sigurohu që mbështetja në lidhje me mjetet e komunikimit të mos mungojë, nëse parashikohen (mikrofonë, mbështetje për njerëzit me paaftësi) • Arredimi i audiencës sipas modelit - tip klase - mund të jetë i mirë për audienca të mëdha, por mund të krijojë pershtypjen “ne dhe ata”. • Merr në konsideratë alternativat. • Përcakto një mbajtës shënimesh që është i njohur me tematikën. Në dëgjesat publike: • Personeli: Sigurohu që personeli të jetë i pajisur me etiketat për emrin dhe të identifikohet lehtësisht. Sigurohu që personeli të jetë i familjarizuar me të gjitha lehtësitë, si tualetet dhe daljet në rast zjarri. • Cakto njerëz për të pritur pjesëmarrësit që vijnë me vonesë, me qëllim që të minimizohen ndër- M A N UA L P Ë R PJ E S Ë M A R RJ E N E P U B L I K U T N Ë V E N D I M M A R RJ E N M J E D I S O R E 47 S I T Ë O RG A N I ZOJ M Ë P RO C E S E PJ E S Ë M A R R Ë S E E F E K T I V E ? prerjet. Rezervo disa vende në fund për personat që janë me vonesë. • Sigurohu që prezantimet të jenë ruajtur në kompjuter dhe që pjesëmarrësit dinë si ta përdorin. • Drejtoju audiencës gjatë prezantimit dhe shmang leximin e tij. • Mos jep shumë informacion, por ofroje sipas kërkesës. • Mos përdor akronime dhe zhargon teknik. • Sigurohu që madhësia e fontit është e madhe sa duhet dhe mund të lexohet nga të gjitha pjesët e sallës. • Kur nuk e di përgjigjen e një pyetje, pranoje dhe angazhohu se do ta gjesh përgjigjen e saj. • Pajisi pjesëmarrësit me fletë për komente, me qëllim që dhe ata që nuk kanë mundur të ngrenë çështjet që i vlerësojnë si të rëndësishme, të mund t’i shkruajnë dhe t’i dorëzojnë në fund të dëgjesës. • Përmbyllja: Falenderoji pjesëmarrësit dhe audiencën. Kërko mbrapsht komentet dhe fletët e votimit. Sqaro hapat e tjerë dhe vazhdimësinë. Informoji pjesëmarrësit kur dhe si do të marrin vlerësimin e organizatorëve mbi komentet e paraqitura. Pas dëgjesës publike: • Përgatit shënime të sakta dhe të qarta; listo angazhimet e bëra në takim dhe të personave përgjegjës. Nëse diçka është e paqartë kërko qartësime nga kryetari ose prezantuesit. Këshilla për organizimin e grupeve të fokusit Meqenëse grupet e fokusit përfshijnë një grup të vogël pjesëmarrësish me aktorë të përzgjedhur, është mirë që ata të organizohen si pjesë e një konsultimi më të gjerë. Përgatitja • Identifiko objektivin kryesor të takimit me grupet e fokusit. • Zhvillo me kujdes pesë apo gjashtë pyetje që të jenë të mjaftueshme për një sesion kohor prej 1-2 orë. Pyetjet duhet të formulohen në mënyrë të tillë që të lehtësojnë kontributin e dëshiruar prej grupit të fokusit: pra, nëse propozimi i ri do të jetë i pranueshëm për njerëzit në nivel lokal? Si dhe për të kuptuar mënyrën si ata i rendisin çështjet në nivel përparësish, si dhe cili është këndvështrimi që kanë në lidhje me mendimet pro ose kundër çështjes. • Antarësimi: grupet e fokusit zakonisht zhvillohen me 6 deri në 10 persona qe kanë dicka të përbashkët, p.sh moshë të njëjtë, interes për komunitetin, etj. Përpiqu të përzgjedhësh persona që nuk e njohin njëri-tjetrin. Sa më e madhe të jetë ngjashmëria mes pjestarëve të grupit në aspektin e moshës, gjinisë, klasës sociale etj, aq më i lehtë është komunikimi. • Telefono pjesëmarrës të mundshëm dhe ftoji të marrin pjesë në takime. Në vazhdim, dërgoju ftesën së bashku me programin, si dhe informacion në lidhje me kohën e sesionit dhe pyetjet që do të diskutohen. 48 M A N UA L P Ë R PJ E S Ë M A R RJ E N E P U B L I K U T N Ë V E N D I M M A R RJ E N M J E D I S O R E S I T Ë O RG A N I ZOJ M Ë P RO C E S E PJ E S Ë M A R R Ë S E E F E K T I V E ? • Planifiko shpërndarjen e raportit të sesionit për çdo pjesëmarrës dhe bëji ata paraprakisht me dije në lidhje me këtë. • Tre ditë para takimit, telefono çdo pjesmarrës dhe kujtoje në lidhje me pjesëmarrjen. • Cakto planin e takimeve, të cilat duhet të zgjasin nga 1–2 orë me qëllim që njerëzit të gjejnë kohë ta ndjekin edhe gjatë orëve të punës. Programi: merr në konsideratë programin me përmbajtjen si në vijim: mirëseardhja, rishikimi i programit, rishikimi i qëllimit të sesionit, bjer dakort në lidhje me rregullat bazë, hyrja, pyetjet dhe përgjigjet, konfirmo kontributin e marrë dhe propozo hapat pasardhës. • Logjistika: mbaji sesionet në një vend ku njerëzit ndihen të lirshëm. Bëj përpjekje për t’a organizuar sesionin pranë njerëzve. P.sh formati i takimeve me komunitetin është më i miri kur bisedohet me publikun e thjeshtë. Në grupet e fokusit: • Vendosi karriget në mënyrë të tillë që pjesëmarrësit të mund të shohin njëri-tjetrin. Pajisi me etiketa për emrin. Lehtësimi efektiv është shumë i rëndësishëm. Angazho një lehtësues të jashtëm nëse është e nevojshme. • Cakto rregullat bazë. Si p.sh: a) përqendrohuni; b) mbani interes aktiv; c) gjithëkush duhet të respektojë pikëpamjet e tjetrit, nuk ka përgjigje të drejta apo të gabuara, etj. • Regjistroje seancën me regjistrues video dhe audio ose cakto dikë që të mbajë shënime. Këshillohet që shënimet të mbahen manualisht nëse ndonjëri nga pjesëmarrësit refuzon të regjistrohet. Pas grupeve të fokusit: • Përgatitet nje draft përmbledhje me prurjet e gjeneruara, p.sh një raport mbi takimin i cili qarkullohet tek pjesëmarrësit për komente. Këshilla për organizimin e takimeve të punës Takimet kërkojnë një punë të mirë përgatitore, me qëllim që të adresojnë në mënyrë të plotë çështjet që përbëjnë shqetësim për grupet e mëdha të pjesëmarrësve. Ato këshillohet të organizohen për procese afatgjata dhe komplekse vendimmarrje, si p.sh për planifikimin strategjik, planifikimin hapësinor, ndërtimin e infrastrukturës së rëndë (p.sh autostrada), etj. Përgatitja • Me qëllim që të sigurohet pjesëmarrja e njerëzve me ndikim dhe autoriteve nga rrjetet dhe organizatat lokale, duhen të bëhën të gjitha përpjekjet dhe të merren masat e nevojshme. • Numri i pjesëmarrësve për çdo takim mund të jetë nga 30–100. M A N UA L P Ë R PJ E S Ë M A R RJ E N E P U B L I K U T N Ë V E N D I M M A R RJ E N M J E D I S O R E 49 S I T Ë O RG A N I ZOJ M Ë P RO C E S E PJ E S Ë M A R R Ë S E E F E K T I V E ? • Përpara zhvillimit të takimit, duhet marrë në konsideratë organizimi i një seance paraprake informimi për pjesëmarrësit. Planifikimi i sesionit • Konsulentët janë mësuar me organizimin dhe informimin paraprak. • Pjesëmarrësit ulen në një dhomë të vetme në tryeza me 5–10 vende për të shmangur hierarkinë. Lehtësimi i sesionit Fazat e procesit janë: • Hyrjet e shkurtra i japin aktivitetit informacion mbi kontekstin dhe qëllimet. Merr në konsideratë mundësinë që çdo takim të drejtohet nga një person me ndikim. Drejtuesit dhe raportuesit e tryezave mund të jenë nga nivele të tjera përfaqësimi. Kjo do të shërbente për të treguar shkallën e ndërgjegjësimit nëpër aktorë të ndryshëm. • Prezantimi i ekspertëve duhet të përmbajë informacione teknike dhe raste studimore me qëllim që të gjenerojë ide dhe qasje të reja. Kontribuesit mund të sjellin shembuj pamorë apo verbal të përvojave të ngjashme me qëllim që të nxitet një proces krijues të menduari. • Diskutimet në tryeza të rrumbullakta, që regjistrohen në shënimet e takimeve ose në video apo audio regjistrues gjenerojnë ide. Për çdo tavolinë nevojitet një drejtues dhe një raportues. • Përpara sesionit përfundimtar, gjatë të cilit grupet raportojnë gjetjet e tyre duhet të krijohet mundësia për pyetje dhe përgjigje. Pas sesionit • Përgatitet një draft raport në lidhje me aktivitetin, i cili shpërndahet tek pjesëmarrësit për komente, mundësisht brenda dy-tre javëve që pasojnë sesionin/aktivitetin. Këshilla për përdorimin e mediave sociale Përdorimi i rrjeteve që mbështeten në internet është një mënyrë e mirë për të tërhequr interesin e njerëzve dhe për të nxitur debatin në lidhje me çështje që përbëjnë shqetësim. Mjetet e ndryshme mediatike tërheqin grupe të ndryshme interesi. Përgatitja • Pyetjet në lidhje me diskutimet duhet të përgatiten me kujdes. Ato duhet të jenë tërheqëse dhe të rrisin interesin e pjesëmarrësve. Megjithatë, nuk duhet të tingëllojnë qesharake pasi çështja mbi të cilën do diskutohet nuk do merrej seriozisht. • Si në rastin e shqyrtimit publik, edhe në rastin e përdorimit të mediave sociale përgatiten materiale të tjera shtesë të cilat shpërndahen elektronikisht në të njëtën mënyrë. Për proceset që zgjasin në kohë, këshillohet krijimi i një arkive në internet, me informacione të dobishme. 50 M A N UA L P Ë R PJ E S Ë M A R RJ E N E P U B L I K U T N Ë V E N D I M M A R RJ E N M J E D I S O R E S I T Ë O RG A N I ZOJ M Ë P RO C E S E PJ E S Ë M A R R Ë S E E F E K T I V E ? • Duhet të sigurohet mbështetje nga Burimet Njerëzore: Për këtë qëllim do të nevojitej mbështetja gjatë gjithë procesit e një personi nga fusha e teknologjisë së informacionit si dhe një koordinator dhe moderator profesionist për diskutimet. • Vendimet në lidhje me përzgjedhjen e mediave sociale duhet të mbështeten në natyrën e grupeve të synuar. Brenda hapësirave të disponueshme, merr parasysh përdorimin e disa mediave të ndryshme. Pas diskutimit virtual: • Dokumento të gjitha kontributet e marra. • Bëj një analizë të tyre dhe përzgjidh ato kontribute që vlejnë të përfshihen në vendimin përfundimtar. Për këtë fazë këshillohet të sigurohet mbështetja nga ekspertët (mund të jetë i nevojshëm kontraktimi i tyre jashtë institucionit, nëse mungon ekspertiza brenda tij). • Përgatit një raport të procesit në tërësi dhe dërgoje përmes të njëjtave mjete mediatike. Sfidat e procesit pjesëmarrës29 Konsensusi mund të mos arrihet Në proceset e pjesëmarrjes publike dakortësia e gjithkujt ndaj vendimit nuk është e garantuar. Organizmi i proceseve pjesëmarrëse është një përpjekje realiste që ka si qëllim të paraqesë problemin dhe të arrijë një lloj konsenusi në fund të tij. Hapi më i rëndësishëm në analizën e aktorëve është identifikimi i interesave dhe përzgjedhja e teknikës optimale për konsultime. Meqenëse nganjëherë konfliktet nuk mund të shmangen, është e nevojshme që për konsultimin të sigurohet moderimi i seancës nga një ekspert, me qëllim që të minimizohet shkalla e ndikimit (p.sh vonesat e gjata ose pengimi i procesit). Para se të marrin pjesë në një proces vendimmarrje, qytetarët duhet të kuptojnë se janë të ftuar të japin komente, por njëkohësisht janë autoritetet ata që kanë përgjegjësinë e marrjes së vendimeve përfundimtare. Nënvleftësimi i rëndësisë së pjesëmarrjes publike Përveç faktit që pjesëmarrja publike nuk është një koncept demokratik, disa zyrtarë ndihen të kërcënuar kur hapen për publikun dhe disa të tjerë nuk janë të gatshëm të marrin në konsideratë komentet e qytetarëve, por vetëm mendimin e ekspertëve. Pavarësisht kësaj, ajo që ka rëndësi është që të luftohen sjellje të tilla dhe të vlerësohet perspektiva e publikut. Njerëzit nuk janë të motivuar të marrin pjesë Njerëzit është më e vështirë t’i mobilizosh në planifikimin strategjik se sa në vendime që përfaqësojnë rreziqe ose probleme që mund të krijohen afër në kohë, pranë zonës ku banojnë. Zakonisht, mobilizimi i angazhimit publik ndodh për çështje të diskutueshme, pra kur njerëzit ndiejnë se interesat e tyre kërcënohen dhe me gjasa mund ta kundërshtojnë propozimin. Au- M A N UA L P Ë R PJ E S Ë M A R RJ E N E P U B L I K U T N Ë V E N D I M M A R RJ E N M J E D I S O R E 51 S I T Ë O RG A N I ZOJ M Ë P RO C E S E PJ E S Ë M A R R Ë S E E F E K T I V E ? SHEMBULL 5 Porto Romano Gjatë seancave të konsultimit me publikun për VNM-në e projektit të Termocentralit në Porto Romano në vitin 2008, pati përplasje dhe kontradikta të forta midis shoqërisë civile dhe kompanisë. Shoqëria civile e kundërshtonte tërësisht projektin, duke mëshuar në argumente si: nuk janë mbuluar sikundër rregullave konsultat me publikun, kapaciteti shumë i lartë i termocentralit (1600MV), përdorimi i qymyrit si lëndë djegëse, vend i papërshtatshëm për ngritjen e termocentralit, rritje e ndotjes së ajrit etj. Shoqëria civile bëri oponencë edhe duke hartuar një vlerësim me ekspertë të pavaruar të studimit të VNM-së për termocentralin, i cili tregoi 25 mangësi në VNM-në e projektit dhe dështimin e studimit në: konsiderimin e skenarëve alternativë të energjisë krahas atij me qymyr si lëndë djegëse; analizën e duhur për çlirimet e dioksidit të karbonit; vlerësimin e ndikimit socio-ekonomik të projektit dhe për të siguruar plane menaxhimi e monitorimi. Porto Romano konsiderohet një zonë hot spot në Shqipëri, për pastrimin e së cilës ka investuar Banka Botërore dhe Komisioni Evropian, por, gjithashtu, edhe një zonë me vlera natyrore dhe të trashëgimisë kulturore. Shoqëria civile prezantoi argumentat e saj edhe në mbledhjen vjetore të BERZH, 16-17 Maj 2009 në Londër, duke i kërkuar bankës të mos financojë projektin, të prioritizojë financime të projekteve të energjisë së qëndrueshme dhe të nxisë qeverinë shqiptare të gjejë zgjidhje të tilla për sigurimin e kërkesave të energjisë në vend. Termocentrali me qymyr i Porto Romanos nuk u ndërtua, BERZH u tërhoq nga financimi dhe në lidhje me veprimet e qeverisë shqiptare nuk ka zhvillime konkrete. Edhe pse ka shumë hamendësime për arsyet e mosrealizimit të projektit, ky rast quhet një “fitore” e shoqërisë civile, zëri i së cilës u dëgjua. Linja e transmisionit 400 kW Shqipëri – Kosovë Gjatë takimit konsultues me publikun në Shkodër, datë 1 tetor 2010, që organizoi OST mbi prezantimin e projektit “Linja e transmisionit 400 kW Shqipëri - Kosovë” dhe të VNM-së përkatëse, qendra EDEN ka ndjekur procesin dhe është shprehur kundër zbatimit të projektit në formën e prezantuar. Përgjatë takimit, komentet e qendrës EDEN u mbështetën nga publiku i gjerë dhe ekspertët e ftuar në takim, të cilët nuk pranonin zbatimin e projektit të propozuar. Ata e mbështetën faktin se ndonëse ky projekt do t’i kushtojë Shqipërisë rreth 35 milion Euro, cilësia e tij është e diskutueshme. VNM-ja e përgatitur në Maj 2010 dhe debatuar në Tetor 2010, nuk merr parasysh ndikimin në mjedis dhe në shëndet që projekti pritet të ketë për shkak të kapacitetit të lartë transmetues, si dhe gjatësisë totale prej 238 km. Kjo VNM, me cilësi të dobët përshkruese dhe analizuese, dështon në adresimin e problematikave reale mjedisore dhe shëndetësore, duke dhënë informacion të cunguar mbi trajektoren konkrete të linjës, mënyrat mitiguese të ndikimit në mjedis, si dhe ndikimin mbi banorët e fshatrave të prekur. Këto u shoqëruan dhe me komente të shkruara për VNM-në http://www.edenal.org/index.php?id=192 Si përfundim i diskutimeve të shumta me shoqërinë civile, grupi bankar KfW e konsideroi të dobët projektin dhe u tërhoq nga financimi i tij. toritetet duhet të jenë të ndërgjegjshëm se ekziston mundësia që mungesa e motivitimit nga ana e tyre të tejkalohet, duke përdorur një tërësi teknikash dhe qasjesh krijuese, si p.sh ditët e hapura, grupet e fokusit, hartat e komunitetit, ekspozitat, mediat sociale, etj. Në Tabelën 7 jepen të listuara një numër më i madh teknikash. Ngritja e pritjeve jo-realiste Shpesh njerëzit krijojnë përshtypjen se pjesëmarrja publike mund të sjellë ndryshime të shpe- 52 M A N UA L P Ë R PJ E S Ë M A R RJ E N E P U B L I K U T N Ë V E N D I M M A R RJ E N M J E D I S O R E S I T Ë O RG A N I ZOJ M Ë P RO C E S E PJ E S Ë M A R R Ë S E E F E K T I V E ? jta. Nëse ndryshimet e pritura/dëshiruara nuk ndodhin, njerëzit tensionohen, humbasin besimin tek autoritetet dhe motivimin për të marrë pjesë në proceset që mund të zhvillohen në të ardhmen. Për rrjedhojë, është me rëndësi që të komunikohen mesazhe të qarta dhe të ndershme rreth procesit, si dhe të priten rezultate dhe afate realiste në lidhje me ndryshimet. Pjesëmarrja e publikut merr kohë Është llogjike që vendimmarrja me pjesëmarrjen e publikut të zgjasë më shumë se proceset që mbështeten në marrjen e mendimit, vetëm të ekspertëve. Megjithatë, përfitimet afatgjata në këtë rast, kompensojnë afatet më të gjata të vendimmarrjes. Nëse pjesëmarrja e publikut është planifikuar si duhet dhe në kohë, pjesëmarrje e publikut nuk krijon vonesa të procesit. Gjithashtu pjesëmarrja e publikut detyron investimet e burimeve Burimet duhet të jenë pjesë e planit të pjesëmarrjes publike. Për organizimin e ngjarjeve të ndryshme, si p.sh printim materialesh, kontraktim ekspertësh nga fusha të ndryshme, nevojiten mjete financiare. Përveç kësaj, duhet gjithashtu të planifikohen burimet fnanciare dhe materiale. Disa teknika janë më të kushtueshme se të tjerat, p.sh konsultimet virtuale, vizitat në terren, diskutimet në tryezë të rrumbullakët, etj. Sidoqoftë, investimi i burimeve është shpërblyes në terma të gjatë kohorë, për sa kohë që efektet e pjesëmarrjes publike shkojnë përtej një procesi specifik vendimmarrje je pasi rrisin kapitalin social dhe forcojnë integritetin e komunitetit. I Pesë komuna të Ndërkomunales Zadrima janë bashkuar për të ngritur një sistem të përbashkët për shërbimin e pastrimit në 25 fshatra të zonës. Iniciativa njihet si model dhe mënjanon mungesën në kapacitete financiare dhe njerëzore që një komunë e vetme has për ofrimin e shërbimit. Paraprakisht, komuna realizoi një fushatë informim - ndërgjegjësimi dhe pranon bashkëpunimin me banorët, të cilët mund të jenë pjesëmarrës por edhe kritikë. E drejta e apelit Shtylla e tretë e Konventës së Aarhusit, e drejta për t’ju drejtuar Gjykatës, është një mekanizëm që siguron përmbushjen e detyrimeve dhe të drejtave të përcaktuara në Konventë. Palët në Konventë janë të detyruara të përdorin mjete të efektshme juridike dhe ligjore për ata që me Konventë ju shkelen të drejtat dhe cënohen interesat. Kjo nënkupton qasje në një procedurë rishikimi, para një gjykate apo organi tjetër, të pavarur dhe të paanshëm, të krijuar me ligj. Sipas Nenit 9 të Konventës së Aarhusit, e drejta e apelit mund të ushtrohet në tre lloje të ndryshme situatash, si në vijim: (i) Kur dhunohet e drejta e aksesit në informacion; (ii) kur dhunohet e drejta e pjesëmarrjes; dhe (iii) kur dhunohen ligjet kombëtare të mjedisit. Mund të ankohet gjithkush, kërkesa e të cilit për informacion shpërfillet, mohohet në mënyrë të padrejtë, të pjesëshme apo të plotë, apo kur informacioni i ofruar nuk është i duhuri, në përputhje me parashikimin e Artikullit 4 të Konventës. Përsa i përket pjesëmarrjes publike, anëtarët e publikut të interesuar kanë të drejtën të sfidojnë ligjshmërinë substanciale dhe proceduriale të një subjekti, vendimi, veprimi ose mosveprimi në përputhje me dispozitat e Nenit 6 të Konventës ose parashikimet e dispozitave të legjislacionit kombëtar. M A N UA L P Ë R PJ E S Ë M A R RJ E N E P U B L I K U T N Ë V E N D I M M A R RJ E N M J E D I S O R E 53 S I T Ë O RG A N I ZOJ M Ë P RO C E S E PJ E S Ë M A R R Ë S E E F E K T I V E ? SHEMBULL 6 Neni 9 E drejta për t’iu drejtuar Gjykatës 1 Çdo Palë, brenda kuadrit të legjislacionit kombëtar, do të sigurojë që çdo person, i cili mendon se kërkesa e tij për informacion sipas nenit 4 është nënvleftësuar, refuzuar gabimisht, pjesërisht ose tërësisht, i është përgjigjur në mënyrë të pamjaftueshme ose nuk është trajtuar në përputhje me klauzolat e këtij neni, ka të drejtë për të pasur një procedurë shqyrtimi përpara gjykatës ose çdo organi tjetër të pavarur dhe të paanshëm, të krijuar me ligj. Në rrethanat kur një Palë parashikon një shqyrtim të tillë nga një gjykatë, ajo do të sigurojë që ky person të ketë gjithashtu të drejtë për një procedurë të shpejtë e efektive, të vendosur me ligj, e cila është pa pagesë ose jo e shtrenjtë për rishqyrtim prej një autoriteti publik ose nga një organ i pavarur dhe i paanshëm, përveç gjykatës. Vendimet përfundimtare, sipas paragrafit 1 do të jenë detyruese për autoritetin publik që zotëron informacionin. Arsyet do të jepen me shkrim të paktën për rastet kur informacioni është refuzuar, në përputhje me këtë paragraf. 2 Çdo Palë, brenda kuadrit të legjislacionit kombëtar, do të sigurojë që anëtarët e publikut të interesuar që: kanë interes të mjaftueshëm ose u është cënuar një e drejtë, në rast se ligji procedural i një Pale e kërkon këtë si parakusht, do të kenë të drejtën për një procedurë shqyrtimi përpara gjykatës dhe/ose çdo organi tjetër të pavarur dhe të paanshëm, të krijuar me ligj, për të mos pranuar legalitetin substantiv dhe procedural të çdo vendimi, akti ose lënie mënjanë, sipas klauzolave të nenit 6 dhe, kur kjo parashikohet në ligjin kombëtar dhe pa paragjykuar paragrafin 3 më poshtë, të klauzolave të tjera përkatëse të kësaj Konvente. Çfarë përbën interes të mjaftueshëm dhe cenim të një të drejte do të përcaktohet, në përputhje me kërkesat e legjislacionit kombëtar dhe me objektivin për t’i dhënë publikut të interesuar të drejta më të zgjeruara për t’ju drejtuar gjykatës, brenda sferës së kësaj Konvente. Për këtë qëllim, interesi i një organizate jo qeveritare që plotëson kërkesat e referuara në nenin 2, paragrafi 5, do të konsiderohet i mjaftueshëm për qëllimin e nënparagrafit (a) më lart. Organizatat e tilla do të konsiderohen si organizata që kanë të drejta, të cilat u cenohen për qëllimet e nënparagrafit b më lart. Klauzolat e paragrafit 2 nuk do të përjashtojnë mundësinë e një procedure shqyrtimi paraprak përpara një autoriteti administrativ dhe nuk do të ndikojnë kërkesën e shterimit të procedurave të shqyrtimit administrativ, përpara apelimit të procedurave gjyqësore të shqyrtimit, në rastet kur një kërkesë e tillë ekziston në ligjin kombëtar. 3 Përveç kësaj dhe pa paragjykuar procedurat e shqyrtimit, të referuara në paragrafët 1 dhe 2 më lart, çdo Palë do të sigurojë që, në rastet kur anëtarët e publikut plotësojnë kriteret, në se ka të tilla në ligjin kombëtar, ata do të kenë të drejtë për t’ju drejtuar procedurave administrative ose gjyqësore për të mos pranuar veprimet apo neglizhimet nga personat privatë dhe autoritetet publike, të cilat janë në kundërshtim me klauzolat e legjislacionit të vet kombëtar, në lidhje me mjedisin. 4 Për më tepër dhe pa paragjykuar paragrafin 1 më lart, procedurat e referuara në paragrafët 1, 2 dhe 3 do të sigurojnë mjete të përshtatshme dhe efektive, përfshirë lehtësimin e vendimit gjyqësor, të cilat do të jenë të ndershme, të barabarta, në kohë dhe jo tepër të shtrenjta. Vendimet sipas këtij neni, do të jepen ose regjistrohen me shkrim. Vendimet e gjykatave dhe aty ku është e mundur, e organeve të tjera do të bëhen të disponueshme për publikun. 5 Me qëllim që të rritet efektiviteti i klauzolave të këtij nenin, çdo Palë do të sigurojë që publikut t’i jepet informacion për të drejtën e tij për t’ju drejtuar procedurave të shqyrtimit administrativ e gjyqësor dhe do të marrë në konsideratë krijimin e mekanizmave ndihmës të përshtatshëm, për të hequr ose pakësuar pengesat financiare ose pengesa të tjera në ushtrimin e së drejtës për t’ju drejtuar gjykatës. 54 M A N UA L P Ë R PJ E S Ë M A R RJ E N E P U B L I K U T N Ë V E N D I M M A R RJ E N M J E D I S O R E S I T Ë O RG A N I ZOJ M Ë P RO C E S E PJ E S Ë M A R R Ë S E E F E K T I V E ? Rastet e dhunimit të së drejtës për të marrë pjesë mund të ndodhin, p.sh në situatat e mëposhtme: • Njoftimi në lidhje me procedurën e vendimmarrjes nuk është dhënë; • Mjetet e njoftimit janë të pamjaftueshme për të arritur të interesuarit; • Njoftimi është lëshuar në një fazë të vonë të procedurës; • Informacioni nuk përmban informacionin e nevojshëm të kërkuar; • Nuk disponohet më tepër informacion në lidhje me projektin, planin apo programin; • Procedura nuk lejon paraqitjen e komenteve; • Komentet nuk janë marrë parasysh; I Në kuadrin ligjor në Shqipëri, Ligji Nr. 8672, datë 26.10.2000, „Për ratifikimin e Konventës së Aarhusit për të drejtën e publikut për të pasur informacion, për të marrë pjesë në vendimmarrje dhe për t’iu drejtuar gjykatës për çështjet e mjedisit“ përmban dispozita të cilat garantojnë për qytetarin të drejtën për t’iu drejtuar gjykatësit. • Vendimmarrësi nuk mund të shpjegojë në mënyrë të arsyeshme pse komente të caktuara nuk janë përfshirë në vendimin përfundimtar; • Vendimi nuk botohet në kohën e duhur, ose asnjëherë; • Vendimi nuk përfshin justifikimin përkatës. Në kuadrin ligjor në Shqipëri, Ligji Nr. 8672, datë 26.10.2000, „Për ratifikimin e Konventës së Aarhusit për të drejtën e publikut për të pasur informacion, për të marrë pjesë në vendimmarrje dhe për t’iu drejtuar gjykatës për çështjet e mjedisit“ përmban dispozita të cilat garantojnë për qytetarin të drejtën për t’iu drejtuar gjykatësit. Poshtëshënime 27 Burimi: “Pjesëmarrja publike në marrjen e vendimeve mjedisore lokale”, Mbretëria e Bashkuar, Korrik 2000 www.unece.org/env/pp/newcastle.handbook.html . Shih edhe www.communityplanning.net 28 Burimi: “Pjesëmarrja e Publikut në Vendimmarrjen Lokale Mjedisore”, Mbretëria e Bashkuar, Korrik 2000 www.unece.org/env/pp/newcastle.handbook.html . Shiko gjithashtu www.communityplanning.net 29 Burimi: “Pjesëmarrja Publike në Vendimmarrjen Lokale Mjedisore”, Mbretëria e Bashkuar, Korrik 2000 www.unece.org/env/pp/newcastle.handbook.html M A N UA L P Ë R PJ E S Ë M A R RJ E N E P U B L I K U T N Ë V E N D I M M A R RJ E N M J E D I S O R E 55 56 M A N UA L P Ë R PJ E S Ë M A R RJ E N E P U B L I K U T N Ë V E N D I M M A R RJ E N M J E D I S O R E 34 M A N UA L P Ë R PJ E S Ë M A R RJ E N E P U B L I K U T N Ë V E N D I M M A R RJ E N M J E D I S O R E 57 58 M A N UA L P Ë R PJ E S Ë M A R RJ E N E P U B L I K U T N Ë V E N D I M M A R RJ E N M J E D I S O R E Praktikat e mira të pjesëmarrjes publike në vendimmarrjen mjedisore SHQIPËRIA Projekti i Unazës së madhe të Tiranës Hyrje/Historiku/Sfondi: Projekti i parë për Unazën e Madhe të Tiranës daton në vitin 2009, me propozim të Bashkisë Tiranë dhe interes financimi nga BERZH. BERZH realizon VNM-në për projektin, por më pas tërhiqet nga financimi ende pa u bërë publik projekti. Projekti i dytë vjen në gusht të vitit 2010 dhe financohet nga Drejtoria e Përgjithshme e Rrugëve, projekt i cili dëmton 25% të territorit të kopshtit të vetëm botanik në Shqipëri. Projekti dhe VNM-ja30 e tij nuk u bënë asnjëherë publik para fillimit të punimeve. Punimet filluan në 1 Qershor 2011 nga Drejtoria e Përgjithshme e Rrugëve pa leje ndërtimi, pa VNM, pa konsulta me publikun, si dhe pa leje mjedisore. Menjëherë pas këtij veprimi reaguan punonjësit shkencorë të Kopshtit Botanik dhe pas tyre shoqëria civile, duke i bërë thirrje institucioneve qeveritare kompetente për rastin që të ndërpresin punimet dhe të zbatojnë ligjin. Nga ky presion, punimet u ndërprenë përkohësisht në 10 Korrik 2011, nga Ministria e Mjedisit, Pyjeve dhe Administrimit të Ujërave me arsyen se projekti nuk ishte pajisur me leje mjedisore. Pas kësaj, konsultimet me publikun u mbajtën vetëm 15 ditë pasi kishte filluar shkatërrimi i një hektari nga sipërfaqja e kopshtit botanik. Publiku kishte vetëm vetëm 6 ditë kohë për të analizuar raportin e VNM-së së tretë31 për të njëjtin projekt. Cilësia e raportit të VNM-së së projektit prezantuar nga Drejtoria e Përgjithshme e Rrugëve ishte shumë e ulët dhe u kritikua ashpër nga pjesëmarrësit në takim. Gjithashtu, projekti i prezantuar u cilësua i dobët nga të pranishmit. Aspekte sociale dhe shëndetësore: Unaza e madhe kalon përmes një zone të banuar, me dendësi të lartë dhe distancë të vogël midis godinave të banimit, ndërkohë që projekti i prezantuar bazohej në planin rregullues të vitit 1989, duke e cilësuar zonën si zonë të pashfrytëzuar e të mbjellë me foragjere. Studimi i VNM-së nuk kishte llogaritur shkarkimet e shtuara në ajër dhe ujë, si pasojë e ndërtimit të rrugës. Mjaft problematike mbetej çështja e ndotjes akustike gjatë ndërtimit të rrugës dhe më pas. Një mangësi tjetër, që përbënte dhe një pikë të ndjeshme për banorët e zones, ishte mostrajtimi i çështjeve të shpronësimit dhe kompensimit. Qëllimi i pjesëmarrjes së publikut: Informimi dhe pjesëmarrja e publikut në këtë rast u injorua tërësisht, si nga Drejtoria e Përgjithshme e Rrugëve ashtu edhe nga Ministria e Mjedisit, Pyjeve dhe Administrimit të Ujërave, deri në organizimin e një degjese formale me publikun. Në këtë rast disa ligje janë shkelur, si: Ligji i Vlerësimit të Ndikimit të Mjedis, Ligji Nr. 8672, datë 26.10.2000 “Për të drejtën e publikut për të pasur informacion, për të marrë pjesë në vendimmarrje dhe për t’iu drejtuar gjykatës për çështjet e mjedisit” (Konventa e Aarhus-it), Ligji Nr. 8503, 30.06.1999 “Për të drejtën e informimit për dokumentat zyrtare” etj. Grupet e synuara: Ministria e Mjedisit, Pyjeve dhe Administrimit të Ujërave dhe Drejtoria e M A N UA L P Ë R PJ E S Ë M A R RJ E N E P U B L I K U T N Ë V E N D I M M A R RJ E N M J E D I S O R E 59 P R A K T I K AT E M I R A T Ë PJ E S Ë M A R RJ E S P U B L I K E N Ë V E N D I M M A R RJ E N M J E D I S O R E Përgjithshme e Rrugëve menaxhuan proçesin dhe lejet. Grupe të tjera të përfshira ishin banorë të Tiranës dhe banorë të zonës, ekspertë të fushës, shoqëria civile dhe media. Teknika të aplikuara në pjesëmarrjen e publikut: Është realizuar vetëm një dëgjesë publike dhe komentet gjatë dëgjesës nuk janë reflektuar aspak në projekt. Publiku kishte vetëm 6 ditë kohë për të konsultuar materialin. Burimet: Koha dhe ekspertiza nga Drejtoria e Përgjithshme e Rrugëve dhe Studioja private për studimin e VNM-së, koha dhe personeli i Ministrisë së Mjedisit që drejtoi seancën dëgjimore, hapësira për takimin dhe prezantimet, mbulimi mediatik. Arritjet: Në këtë rast studimor vlen të përmendet organizimi dhe bashkëpunimi i shoqërisë civile për mbrojtjen e mjedisit dhe presioni që shoqëria civile i krijoi institucioneve qeveritare për të marrë përsipër përgjegjshmëritë e tyre dhe për të zbatuar ligjin. Pikë e rëndësishme është fakti që qytetarët, grupet e interesit dhe banorët e zonës u informuan dhe përdorën të drejtën e tyre për të shprehur mendimin dhe për të marrë pjesë në vendimmarrje. Rasti iu bë me dije që prej fillimit të tij edhe komunitetit të donatorëve në Shqipëri, të cilët gjithashtu luajtën rol në mbështetjen e çështjes dhe komunikimet me qeverinë, ndaj krijimi i urave bashkëpunuese midis shoqërisë civile dhe institucioneve ndërkombëtare për raste flagrante mund të quhet një arritje. Një plan i pjesëmarrjes publike i bërë në bazë të elementëve specifikë paraqitet në Tabelën 9. Plani Lokal i Menaxhimit të Mbetjeve në Bashkinë Berat Hyrje/Historiku/Sfondi: Bashkia Berat, në bashkëpunim me Qendrën Mjedisore EDEN realizoi në kuadër të projektit “Për qytete më të pastra me qeverisje evropiane” procesin e hartimit të Planit Lokal të Menaxhimit të Mbetjeve, përgjatë periudhës Shtator 2011 – Korrik 2012. Kjo nismë u mbështet financiarisht nga Fondacioni Shoqëria e Hapur për Shqipërinë (SOROS) dhe Qendra Rajonale e Mjedisit (REC) Shqipëri për komponentin e pjesëmarrjes së publikut në vendimmarrje. Kjo nismë për bashkinë Berat krijoi mundësinë e përmbushjes së detyrimit ligjor që bashkia kishte në kuadër të ligjit të ri për menaxhimin e integruar të mbetjeve urbane, neni 12 i tij “Çdo njësi e qeverisjes vendore apo grup njësish të qeverisjes vendore, përgatit Planin Lokal të Menaxhimit të Mbetjeve për territorin që ka nën juridiksion në përputhje me Planin Kombëtar dhe Planin Rajonal të Menaxhimit të Mbetjeve dhe me kërkesat e Nenit 10”. I gjithë procesi kaloi në katër faza të rëndësishme: 1) Analiza e situatës aktuale për menaxhimin e mbetjeve në qytetin e Beratit 2) Ngritja e kapaciteteve të stafit teknik të bashkisë dhe draftimi i planit 3) Përfshirja e qytetarëve në procesin e hartimit dhe 4) Ngritje fondesh për zbatimin e planit. Ky rast studimor konsiderohet pozitiv për vëmendjen dhe përkushtimin që bashkia i kushtoi përfshirjes së qytetarëve në process, si dhe transparencës që prej fazave të para të tij dhe deri pas përfundimit të publikimit të planit. Një fushatë e gjerë u hartua me këtë qëllim dhe nisma gjithëpërfshirëse u ndërmorën nga grupi i punës. Qëllimi i pjesëmarrjes së publikut: Për të informuar në kohë aktorët e interesit mbi fazat e hartimit të planit, për të përfshirë mendimin e publikut në diskutimet e temave të menaxhimit dhe tarifës së pastrimit, për të realizuar një proces hartimi transparent dhe gjithëpërfshirës, për të nx- 60 M A N UA L P Ë R PJ E S Ë M A R RJ E N E P U B L I K U T N Ë V E N D I M M A R RJ E N M J E D I S O R E P R A K T I K AT E M I R A T Ë PJ E S Ë M A R RJ E S P U B L I K E N Ë V E N D I M M A R RJ E N M J E D I S O R E TABELA 9. PLANI I DËGJESËS SË PUBLIKUT PËR PROJEKTIN E UNAZËS SË MADHE TË TIRANËS FAZAT NË GRUPET E PROCESIN E SYNUARA VENDIMMARRJES PUBLIKE AKTIVITETE KANALET PËR TË KOHA TË PJESËMARRJES ARRITUR GRUPET PUBLIKE E SYNUARA BURIMET (NJERËZORE, FINANCIARE, KOHORE) • Konsultimi me publikun • Komuna e Farkës • Bashkia e Tiranës • Banorët e zonës • Shoqëria civile • Institucionet • shkencore dhe arsimore të Universitetit të Tiranës • Përgatitja e personelit të Ministrisë së • Mjedisit për të lehtësuar takimin • Informimi i personave për konsultën • Lajmërimi në media për konsultën • Takim për • 15 ditë pas fillimit • Personeli i dëgjesën të ndërtimeve (16 Ministrisë me publikun, qershor 2011) • Personeli i Drejtorisë ku u mbulua: së Përgjithshme - Prezantimi i të Rrugëve projektit dhe i • Ekspertë të jashtëm VNM-së - Diskutimi me publikun dhe grumbullimi i komenteve • Faqja e internetit • Media • Lëshimi i lejes mjedisore • Drejtoria e Përgjithshme e • Rrugëve • n/a • n/a • 5 ditë pas dëgjesës • n/a me publikun (21 qershor 2011) itur ndjenjën e “pronësisë” së procesit tek banorët dhe për të patur mbështetjen e tyre gjatë zbatimit të planit. Grupet e synuara: Qytetarët e 4 njësive bashkiake të qytetit të Beratit, përfshirë të gjitha grupmoshat, organizatat lokale të shoqërisë civile, bizneset që veprojnë në qytetin e Beratit, stafi teknik i shërbimit të pastrimit të mbetjeve, institucionet e tjera publike në qytet. Teknikat e përdorura për pjesëmarrjen publike: • Shoqëria civile lokale në Berat dhe qytetarët u prezantuan me procesin e hartimit të planit lokal të menaxhimit të mbetjeve prej fazës së konceptimit të tij. Të rinjtë u përfshinë në grumbullimin e të dhënave, ndërkohë që qytetarët u kontaktuan gjatë plotësimit të pyetësorëve për vlerësimin e situates, ku dhe u informuan dhe u intervistuan në lidhje me perceptimin e tyre për menaxhimin e mbetjeve në qytet. • Pas përfundimit të draftit të parë të planit, u organizuan 6 konsulta me publikun në lagjet më të mëdha të 4 njësive administrative. 147 pjesëmarrës morën pjesë, duke përfshirë edhe bizneset në takime të veçanta, të përqasur nga grupi i punës si partnerë. Takimet diskutuese me publikun i siguruan procesit pikëpamje shumë të vyera në lidhje me pjesët e zonave muzeale në qytet dhe përqasjen e diferencuar të shërbimit në këto zona. Në të gjitha dëgjesat me publikun ishte prezent një moderator, një përfaqësues nga bashkia dhe një pjesëtar i grupit të punës për planin. M A N UA L P Ë R PJ E S Ë M A R RJ E N E P U B L I K U T N Ë V E N D I M M A R RJ E N M J E D I S O R E 61 P R A K T I K AT E M I R A T Ë PJ E S Ë M A R RJ E S P U B L I K E N Ë V E N D I M M A R RJ E N M J E D I S O R E TABELA 10. PLANI I AKTIVITETEVE TË PP PËR PLANIN E MENAXHIMIT TË MBETJEVE, BASHKIA BERAT FAZAT NË PROCESIN E VENDIMMARRJES PUBLIKE GRUPET E SYNUARA AKTIVITETET • Ngritja e grupit të punës në Bashki • Punonjësit e bashkisë – drejtoria e mbetjeve, drejtoria e financës, njësia e shërbimit të pastrimit • Takime dhe komunikime zyrtare me kryetarin e bashkisë dhe grupin e punës • Ngritja e kapaciteteve të grupit të punës/stafi teknik i bashkisë • Punonjësit e bashkisë – drejtoria e mbetjeve, drejtoria e financës, njësia e shërbimit të pastrimit • Trajnime dhe asistencë • Analiza e vlerësimit të situatës dhe informimi i qytetarëve për procesin • Qytetarët e Beratit, shoqëria civile lokale, bizneset lokale • Aktivitet i hapur derë më derë • Përditësim i faqes së internetit të bashkisë • Bashkia Berat dhe Qendra EDEN bien dakort për bashkëpunim në hartimin e planit dhe gjejnë fonde • Analiza e grupeve të interesit 62 • Workshop me grupin e punës • Përgatitja e draftit të parë të Planit Kokal të Menaxhimit të Mbetjeve • Bashkia e qytetit Berat, qytetarët, shoqëria civile, bizneset • Konsultat me aktorët e interesit • Qytetarët e Bashkisë së Beratit, Shoqëria civile, Komuniteti lokal, Institucionet publike, Bizneset • Finalizimi i planit lokal të menaxhimit të mbetjeve • Qytetarët e Bashkisë së Beratit, • Shoqëria civile, Komuniteti lokal, Institucionet publike, Bizneset • Konsultat me publikun (formë e shkruar) për versionin final te planit • Qytetarët e Bashkisë së Beratit, Shoqëria civile, Komuniteti lokal, Institucionet publike, Bizneset M A N UA L P Ë R PJ E S Ë M A R RJ E N E P U B L I K U T N Ë V E N D I M M A R RJ E N M J E D I S O R E • Takime me përfaqësues të institucioneve publike të lidhura me menaxhimin e mbetjeve, 6 dëgjesa me publikun në njësi të ndryshme administrative • Shkrimi dhe publikimi i njoftimeve, grumbullimi i komenteve, përgjigjet ndaj pyetjve të ndryshme etj. P R A K T I K AT E M I R A T Ë PJ E S Ë M A R RJ E S P U B L I K E N Ë V E N D I M M A R RJ E N M J E D I S O R E KANALET E KOMUNIKIMIT KOHA/AFATET KOHA/AFATET FINANCIARE, MATERIALE) • Letra zyrtare dhe shërbimet e e-mailit • Shtator 2011 • Kryetari i Bashkisë, mbështetje administrative, salla takimi, ekspertë, materiale, pije freskuese, kafe etj. • Shërbimet e e-mailit, letra zyrtare • Tetor–Dhjetor 2011 • Stafi teknik, mbështetje administrative, letër, materiale logjistike, transport, ushqim, ekspertë, salla takimi • Intervista, plotësim pyetësorësh, hulumtim administrativ , publikim i raportit të vlerësimit • Nëntor 2011–Shkurt 2012 • Vullnetarë, mbështetje logjistike dhe administrative, programe specifike analitike, aparat fotografik, kamera, stafi teknik i administratës, transport • Nëntor–Dhjetor 2011 • Stafi teknik, mbështetje administrative, letër, materiale logjistike, transport, ushqim, ekspertë, salla takimi • Mars 2012 • Ekspertë • Prill–Maj 2012 • Përcaktimi i personave për organizimine takimeve me publikun, moderator, mbajtës i shënimeve, mbështetje logjistike dhe a dministrative, qera salle, ushqim, materiale që do shpërndahen etj. Maj-Qershor 2012 • Ekspertë • Qershor 2012 • Logjistikë, ekspertë për përgjigjet e pyetjeve, personi për grumbullimin e komenteve • Shpërndarja e materialeve promovuese, takime dhe dëgjesa me publikun, minutat e takimit, artikuj në gazetë etj. • Njoftimet për komentet e publikut të publikuara në faqen e bashkisë, posterat vendosen në qendrën e informacionit në bashki, markete apo vende të hapura etj. M A N UA L P Ë R PJ E S Ë M A R RJ E N E P U B L I K U T N Ë V E N D I M M A R RJ E N M J E D I S O R E 63 P R A K T I K AT E M I R A T Ë PJ E S Ë M A R RJ E S P U B L I K E N Ë V E N D I M M A R RJ E N M J E D I S O R E TABELA 10. PLANI I AKTIVITETEVE TË PP PËR PLANIN E MENAXHIMIT TË MBETJEVE, BASHKIA BERAT FAZAT NË PROCESIN E VENDIMMARRJES PUBLIKE GRUPET E SYNUARA AKTIVITETET • Fushata ndërgjegjësuese dhe informuese (aktivitete të hapura, takime derë më derë, mbulimi mediatik etj.) • Qytetarët e Bashkisë së Beratit, Shoqëria civile, Komuniteti lokal, Institucionet publike, Bizneset • Informim dhe ndërgjegjësim derë më derë, shpërndarje materialesh informuese dhe ndërgjegjësuese, shfaqja e një filmi ndërgjegjësues, organizimi i 4 aktiviteteve të hapura, bashkëpunim me mediat • Analiza e komenteve të qytetarëve dhe përfshirja e tyre në versionin e planit që do të prezantohet në Këshillin bashkiak • Mbrojtja në Këshillin Bashkiak Takimi i Këshillit Bashkiak • Zbatimi i planit lokal të menaxhimit të mbetjeve, përfshirë monitorimin dhe vlerësimin • Drafti i planit u publikua i hapur për komente në faqen e internetit të bashkisë si dhe në faqen e qendrës EDEN. Drafti, gjithashtu, iu dorëzua në kopje të printuar secilit prej kryetarëve të njësive bashkiake për publikun jo shumë të familjarizuar me internetin, si dhe njësisë së informacionit të publikut në bashki. • Një fushatë ndërgjegjësuese u zbatua në qytet për informimin dhe ndërgjegjësimin e qytetarëve mbi ripërdorimin dhe riciklimin, si përgjegjshmëri që qytetarët do të kenë gjatë zbatimit të planit. Pjesa e pagesës së tarifës u prek, gjithashtu, në fushatë. U prodhuan fletëpalosje për këtë qëllim, të cilat u shpërndanë me mekanizmin derë më derë. • Gjatë fushatës ndërgjegjësuese u realizuan filmime spontane dhe u montuan në një film ndërgjegjësues në lidhje me planin http://www.youtube.com/watch?v=oyX0k_j2i6s • U zhvilluan 4 aktivitete të hapura, një në çdo njësi administrative, me titull “Të kontribuojmë së bashku për ta kthyer Beratin në një qytet të pastër evropian!”. Qëllimi i aktivitetit ishte promovimi i planit përmes filmit të realizuar dhe posterave që përmbanin informacion të përmbledhur mbi planin. • Për të shkuar më tej, në fund të fushatës për pjesëmarrjen e publikut u organizua një takim me bizneset e qytetit dhe me donatorët për ngritjen e fondeve për zbatimin e planit. Në këtë takim u prezantua plani dhe u diskutua edhe ecuria e tij. • Gjatë gjithë procesit ka pasur një bashkëpunim të ngushtë me median lokale, e cila ka mbuluar aktivitetet e hapura, si dhe një debat televiziv në programin e tyre. 64 M A N UA L P Ë R PJ E S Ë M A R RJ E N E P U B L I K U T N Ë V E N D I M M A R RJ E N M J E D I S O R E P R A K T I K AT E M I R A T Ë PJ E S Ë M A R RJ E S P U B L I K E N Ë V E N D I M M A R RJ E N M J E D I S O R E KANALET E KOMUNIKIMIT KOHA/AFATET KOHA/AFATET FINANCIARE, MATERIALE) • Njoftimet dhe artikujt për aktivitetet, lejet për përdorimin e hapësirave publike, takimet në mjedise të hapura, intervistat dhe debatet në media, shpërndarja e materialeve promovuese • Qershor–Korrik 2012 • Logjistikë, transport, designer, vullnetarë, ekran, foni, materiale promovuese, media, hapësirat publike • Interpretimi i komenteve dhe futja e tyre në tekst, justifikimi i mospërkrahjes së komenteve • Qershor 2012 • Ekspertë Qershor 2012 Ekspert Burimet: Mbështetje logjistike dhe administrative për shkrimin e njoftimeve, dëgjesat me publikun, njoftimet në media për aktivitetet, mbështetje financiare për aktivitetet (qera salle, ushqim, ekspertizë, materiale promovuese, kamera, aparat fotografik, ekran projektimi etj.), vullnetarë për fushatën ndërgjegjësuese, transport, muzikantë për aktivitetet e hapura. Të gjitha këto u mbuluan nga donatorë të jashtëm, ndërkohë që bashkia kontribuoi “në natyrë”. Nëse bashkia do ta ndërmerrte procesin pa mbështetje të donatorëve të jashtëm, ajo duhej të planifikonte fonde në buxhetin e saj për pjesëmarrjen e publikut. Arritjet: Aktivitetet që u zbatuan në këtë proces për pjesëmarrjen dhe informimin e publikut përfshinë një gamë më të gjerë sesa detyrimet ligjore të Bashkisë për procesin. Si rezultat, kuadri lokal për zbatimin e Konventës së Aarhus-it u zbatua nga mekanizmat e mëposhtëm: • Në përputhje me nenin 5, paragrafi 3, të Konventës së Aarhus-it autoritetet "... duhet të sigurojnë që informacioni mjedisor vihet në dispozicion në mënyrë progresive në bazat e të dhënave elektronike, të cilat janë lehtësisht të arritshme për publikun nëpërmjet rrjeteve publike të telekomunikacioneve...". Përgjatë këtij projekti, janë grumbulluar të dhëna institucionale (krahas opinionit të publikut) dhe përmes raportit të vlerësimit të gjendjes aktuale të menaxhimit të mbetjeve në Bashkinë Berat, të bëra publike në faqen e internetit të Bashkisë, por edhe të Qendrës EDEN. • Në përputhje me Nenin 7 të Konventës së Aarhusit, stafit teknik të bashkisë dhe të administratës i janë dhënë orientimet e nevojshme për pjesëmarrjen e qytetarëve në këtë proces. Këto orientime janë përfshirë në paketën e ngritjes së kapaciteteve (trajnime dhe asistencë), por M A N UA L P Ë R PJ E S Ë M A R RJ E N E P U B L I K U T N Ë V E N D I M M A R RJ E N M J E D I S O R E 65 P R A K T I K AT E M I R A T Ë PJ E S Ë M A R RJ E S P U B L I K E N Ë V E N D I M M A R RJ E N M J E D I S O R E edhe me takime të posacme, me qëllimin që procesi i pjesëmarrjes qytetare të jetë sa më transparent. Puna për vazhdimësinë e përfshirjes së publikut edhe në zbatimin e planit janë përfshirë në tekstin e Planit të Menaxhimit të Mbetjeve në Bashkinë Berat, miratuar zyrtarisht nga Këshilli Bashkiak. Gjatë gjithë kohës së hartimit të planit, publiku ishte informuar në kohë për të gjitha hapat në proces dhe iu dha kohë e mjaftueshme që të përgatiten për pjesëmarrje efektive (Neni 6, paragrafi 3 i Konventës). Përmes pjesëmarrjes së OJF-ve të interesuara lokale dhe të rinjve vullentarë të qytetit, pjesëmarrja e publikut u sigurua prej fazave të hershme të procesit, që përputhet me nenin 6, paragrafi 4 i Konventës. Së fundmi, inputet e mbledhura gjatë aktiviteteve të informimit dhe pjesëmarrjes së publikut janë marrë parasysh nga grupi i punës dhe ekspertët. Ata sigurojnë që një pjesë e tyre janë konsideruar në plan dhe pjesa tjetër janë futur si anekse të tij. Një plan për pjesëmarrjen e publikut i përgatitur për këtë proces paraqitet në Tabelën 10. Poshtëshënime 30 VNM-ja e projektit në këtë fazë ishte hartuar nga firma Bermuda 3K dhe ajo nuk u nda me publikun asnjëherë. Ekzistenca e saj u zbulua nëpërmjet lidhjeve shoqërore me institucionet qeveritare. 31 VNM-ja e prezantuar nuk ishte e njëjta VNM e përgatitur nga firma Bermuda 3K. Sipas kësaj VNM-je të re, kishte ndryshuar gjurma e segmetit të unazës dhe rruga hynte vetëm 10 m në territorin e Kopshtit Botanik. KOSOVA Raste të Pjesëmarrjes Publike në Kosovë Në këtë material janë paraqitur dy prej projekteve më të mëdha investuese në Kosovën e pasluftës: TC Kosova C (më vonë emërtohet Kosova e Re) dhe autostrada Vërmicë-Merdare, si dhe hapat e ndërmarra në drejtim të përfshirjes së publikut në vendimmarrje. Projekti Kosova C ka pasur një komponent më të fuqishëm dhe praktik të pjesëmarrjes publike në vendimmarrje. Duhet theksuar se ky projekt nuk ka filluar ende dhe sipas gjasave duhet t’i nënshtrohet një procesi të ri të pëlqimeve dhe lejeve mjedisore. Projekti i autostradës Vërmicë-Merdare ka pasur një komponent të pëlqimit mjedisor në vitin 2004, por me një përfshirje të ulët të publikut. Puna në të ka filluar dhe është drejt përfundimit. PP në rastin e VSMSsë për TC Kosova C/Kosova e Re Hyrje Termocentrali Kosova C është projekti kryesor dhe më i madh energjetik në Kosovën e pasluftës. Projekti, si i tillë, ka derivuar nga Strategjia Energjetike e Kosovës 2005-2015. Kjo Strategji e bazon furnizimin e Kosovës me energji elektrike kryesisht nga burimet e lignitit, të cilat llogariten të jenë rreth 12-14 miliardë ton, si dhe në disa hidrocentrale të vegjël. Si fazë të parë Strategjia parasheh ndërtimin e një TC me kapacitet 2000 MW (1000 + 1000 MW). Vendi i zgjedhur ishte afër blloqeve ekzistuese të KEKut, për shkak të afërsisë me minierën e Si- 66 M A N UA L P Ë R PJ E S Ë M A R RJ E N E P U B L I K U T N Ë V E N D I M M A R RJ E N M J E D I S O R E P R A K T I K AT E M I R A T Ë PJ E S Ë M A R RJ E S P U B L I K E N Ë V E N D I M M A R RJ E N M J E D I S O R E bovcit, prej nga do të nxirrej ligniti, si dhe lehtësisë së përfshirjes në rrjetin ekzistues të shpërndarjes. Mbi bazën e projektit ekzistues, BB e procedoi dhe e mbështeti financiarisht zhvillimin e një procesi të VSMSsë, të cilën e kërkonte ligji «Për mbrojtjen e mjedisit». Qeveria themeloi një Task Forcë për mbikqyrjen e procesit të Vlerësimit Strategjik Mjedisor dhe Social (VSMS) për të bërë vlerësimin e ndikimeve të pritshme në mjedis. Procesi i VSMSsë u zhvillua nga një konsorcium i huaj, udhëhequr nga ERM Itali S.p.A, për disa muaj në fund të vitit 2007 dhe fillim të vitit 2008, i shoqëruar edhe me një komponent të pjesëmarrjes së publikut në proces. Projekti, me një kapacitet prej 2100 MW, i miratuar nga Qeveria e Kosovës në vitin 2006, bëri përgatitjen për të nxjerrë thirrjen për shprehje interesi. Në vitin 2008, pas zgjedhjeve parlamentare, ndryshon përbërja e qeverisë, ku MEM pas 4 vjet pune shkrihet në kuadër të MZHEsë. Pas këtyre ndryshimeve, projekti ndryshon emrin nga Kosova C në “Kosova e Re”. Megjithatë, procesi projektues u zhvillua nga strukturat e njëjta organizative e planifikuese, si dhe me mbështetje të BBsë. Thirrja për shprehje interesi ndodhi vitin 2010, ku në thirrje u lajmëruan 4 konsorciume ndërkombëtare në fushën e energjetikës. Disa nga kompanitë gradualisht u tërhoqën nga gara, për shkak të zvarritjes së procesit nga Qeveria, por edhe të krizës financiare globale. Kështu që shprehja e parë e interesit dështoi. Në vitin 2011, BBja, pas propozimit të Panelit të Pavarur të Ekspertëve, miratoi mbështetjen për MZHEnë, për zhvillimin e kapaciteteve të reja energjetike nga ligniti në Kosovë, duke përkrahur ngritjen e TCit të ri. Qeveria bëri rishqyrtimin e projektit të kaluar, i cili tashmë përmban kapacitetet prej 600 MW. Qeveria dhe BBja kanë premtuar dhe planifikuar zhvillimin e një procesi të ri të VSMSsë për projektin e ri, krahas me përgatitjet për përsëritjen e thirrjes për shprehje interesi. Qëllimet e Pjesëmarrjes Publike: Informimi i qytetarëve për projektin dhe pritjet, përcaktimi i grupeve të interesit, njoftimi me planin e aktiviteteve për pjesëmarrjen e publikut, konsiderimi i brengave dhe shqetësimeve të qytetarëve të zonës së ndikuar, zbatimi i dispozitave ligjore për dhënien e lejeve mjedisore nga ana e MMPHsë. Grupet e synuara: MMPH-ja, e cila me ligj është e autorizuar të aprovojë pëlqimet mjedisore për raportet e VNM-së dhe VSM-së. Palët e prekura nga projekti janë: Komuna e Obiliqit, me 9 fshatrat përrreth lidhur me cështjet e pronësisë si dhe ndikimin nga ndotja dhe KEKu si operator aktual i sektorit të energjisë në Kosovë. Teknikat e përdorura për Pjesëmarrjen e Publikut: Procesi i VSMSsë u zhvillua nga konsorciumi ERM Itali S.p.A, për disa muaj në fund të vitit 2007 dhe fillim të vitit 2008, i shoqëruar edhe me një komponente të pjesëmarrjes së publikut në proces. Aktivitetet konkrete kryesore në fillim të projektit ishin: identifikimi i aktorëve kyç për pjesëmarrje në procesin e konsultimeve: qeveria lokale dhe qendrore, KEK dhe punëtorët e tij, organizatat që hartojnë politika dhe hulumtime (think tanks), organizatat e shoqërisë civile (OJQtë), komunitetet e prekura nga zhvendosjet, si dhe identifikimi i çështjeve kyç të aktorëve, shkalla e interesit dhe e ndikimit nga to. Dëgjimi i parë publik u mbajt në shtator 2007. Gjatë fazës së pjesëmarrjes së publikut në periudhën 22 tetor – 01 nëntor 2007 u organizuan 9 takime konsultative me qytetarët e fshatrave Hade, Shipitullë, Grabovc, Sibovc, Lajthishte, Plemetin, Dardhishte, Mazgit dhe të qytetit të Obliqit. M A N UA L P Ë R PJ E S Ë M A R RJ E N E P U B L I K U T N Ë V E N D I M M A R RJ E N M J E D I S O R E 67 P R A K T I K AT E M I R A T Ë PJ E S Ë M A R RJ E S P U B L I K E N Ë V E N D I M M A R RJ E N M J E D I S O R E Dëgjimi i dytë publik është mbajtur më 11 nëntor 2007, me qëllim propozimin e skenarëve zhvillimore të projektit, informimin për çështjet kryesore të identifikuara në draftin e parë të VSMSsë, si dhe mbledhja e komenteve publike të para mbi draftin e VSMSsë në dispozicion. Faza e dytë e konsultimeve u realizua gjatë muajit janar 2008. Gjatë kësaj faze të konsultimeve janë organizuar: 57 takime apo forume të komuniteteve, me rreth 950 pjesëmarrës (përfshirë ndarjen e detyrave dhe të përgjegjësive) si dhe anketa me 1850 ekonomi familjare. Anët pozitive të procesit të VSMS-së dhe pjesëmarrjes së publikut në këtë proces ishin: • Ndërmarrja për herë të parë e një VSMSje, e cila, sipas legjislacionit në fuqi, ishte dashur të kryhej që në fazën e diskutimit dhe të aprovimit të Strategjisë Energjetike të Kosovës 2005-2015. • Fillimi dhe zbatimi i pjesëmarrjes së publikut në proces, duke marrë parasysh përmasat e projektit dhe ndikimet e pritura. • Vendosja e dialogut mes qeverisë dhe komunitetit për problemet e njëjta: mungesa e energjisë në vend dhe shkalla e lartë e ndotjes në zonat e planifikuara për ndërtim. • Adresimi i nevojave, shqetësimeve dhe brengave të komunitetit të zonës së ndikuar. • Përfshirja e qeverisë lokale në proces, e cila në fazat fillestare të diskutimeve ishte lënë anash. Megjithatë, krahas këtyre zhvillimeve pozitive, mangësitë që i referohen procesit janë: • Mungesa e legjislacionit vendor të VSMsë kur në atë periudhë mungonte ligji i VSM-së. I tërë procesi u realizua duke u bazuar në Direktivat e Bashkimit Evropian për VNMnë dhe VSMsë, por në fakt pak nga këto dispozita mund të realizoheshin në praktikën kosovare. • Koha e shkurtër e zhvillimit të procesit të VSMSsë dhe pjesëmarrjes së publikut, e cilat zgjati më pak se 1 vit kur merren parasysh përmasat e investimit të planifikuar (mbi 2 miliardë Euro) si dhe ndikimet e pritura. • Mungesa e dukshme alternativave në projektin e propozuar, kur përfundimisht kërkohej ose TC prej 2100 MW ose nuk ka fare termocentral të ri. • Fati i vendimit të procesit të VSMSsë mbetet edhe sot i paqartë, pasi projekti ka pësuar shumë ndryshime prej kohës kur është realizuar VSMja (2008). Projekti ende nuk ka filluar së zbatuari, edhe pas dy thirrjeve ndërkombëtare për shprehje interesi. VSMja dhe Pjesëmarrja Publike për autostradën VërmicëMerdare Projekti i autostradës Vërmicë-Merdare paraqet projektin më të madh infrastrukturor që është duke u zbatuar në Kosovën e pasluftës. Kjo autostradë, si ide, ka filluar të diskutohet qysh në fillim të viteve ‘90të, për shkak të rëndësisë strategjike të lidhjes me vendet e rajonit: Shqipërisë dhe Serbisë. Për herë të parë, si projekt konkret, e ka përmendur ish-presidenti i parë i Kosovës, Dr. Ibrahim Rugova, për nder të të cilit edhe e ka marrë tashmë emrin e tij. 68 M A N UA L P Ë R PJ E S Ë M A R RJ E N E P U B L I K U T N Ë V E N D I M M A R RJ E N M J E D I S O R E P R A K T I K AT E M I R A T Ë PJ E S Ë M A R RJ E S P U B L I K E N Ë V E N D I M M A R RJ E N M J E D I S O R E Për t’u zbatuar dhe mbikqyrur projekti i autostradës, në vitin 2004 nga Qeveria e Kosovës është formuar një grup ndërministror. Procesi i VSMsë, sipas personave kompetentë të MTPT/MI, është zhvilluar, por është zhvilluar në vitin 2004 kur nuk ka ekzistuar ligji për VSM-në dhe VNMnë, por janë respektuar dispozitat e Ligjit “Për mbrojtjen e mjedisit” (2003/09). Ka pasur lëvizje pozitive në raport të VSMsë, por ende nuk ka një vendim të shkruar (së paku nuk na është ofruar) për dhënien e pëlqimit mjedisor në VSM, si dhe për kushtet shtesë që duhet të plotësohen gjatë procesit të ndërtimit të autostradës. Nuk ka pasur një proces të mirëfilltë të pjesëmarrjes së publikut në vendimmarrje, pavarësisht disa ndërmarjeve të MTPT/MI për ta kryer një proces të tillë. Qëllimet e procesit të Pjesëmarrjes së Publikut: Informimi i qytetarëve për projektin, njoftimi me planin e aktiviteteve për pjesëmarrjen e publikut, konsiderimi i brengave të qytetarëve të komunave dhe fshatrave të prekura nga kalimi i autostradës, zbatimi i dispozitave ligjore nga ana e MMPHsë. Grupet e synuara: MMPH-ja, e cila me ligjet aktuale është e autorizuar të aprovojë pëlqimet mjedisore për raportet e VNMsë dhe VSMsë, MTPT/MI-ja, si financuese e projektit dhe procesit të VSMsë. Palët e prekura nga projekti janë: 9 komunat nëpër të cilat kalon autostrada me 9 fshatrat (lidhur me çështjet e pronësisë si dhe që preken në aspektin mjedisor), Ministritë përkatëse si: MF (kompensimi i pronave nga kalon autostrada), MBPZHR (ndërrimi i destinacionit të tokës bujqësore). Teknikat e përdorura për Pjesëmarrjen e Publikut: Procesi i VSMSsë u zhvillua në vitin 2004-2005 me një komponente shumë sipërfaqësore të pjesëmarrjes së publikut. Raporti i parë i VSMsë është kryer në vitin 2005 dhe është përgatitur nga Golder Asociates. Vlerësimet për seksionin 1, 2 dhe 3 janë përfunduar, sektori 4, 5, 6 dhe 7 janë në pritje të vendimit, ndërsa sektorët 8 dhe 9 janë në proces shqyrtimi. Po atë vit është kryer dëgjimi publik, por nuk është kryer eksproprimi. Rruga e 7 e autostradës ka përfshirë VSMnë, e cila është bërë sipas standardeve mjedisore ndërkombëtare, por edhe sipas kërkesave të ligjeve të VNMsë dhe VSMsë. Në 42 km e parë të autostradës janë 32 laguna dhe separatorë (ndarës) për sedimentimin e ujërave. Roli i ish-MTPTsë (tashmë Ministria e Infrastrukturës) ka qenë kryesisht ofrimi i informatave rreth projektit, i raportit të VSMsë bazuar në ligjet në fuqi të Kosovës, si dhe në raport me kërkesat e BEsë. Janë organizuar debate me banorë nga Kompania Poyry, ku në aspektin mjedisor kryesisht janë konsideruar kërkesat e banorëve për mbikalime dhe nënkalime të autostradës. Qeveria e Kosovës ka bërë rishikimin dhe rivlerësimin e dokumentacionit final të Raportit, mbi bazën e të cilit bëhet aprovimi i korridorit për ndërtim mbi bazën e ndikimeve të identifikuara. Kuvendi i Kosovës ka marrë vendimin për vazhdimin e projektit, bazuar në të gjitha konsiderimet, megjithë vërejtjet e shumta të deputetëve dhe të shoqërisë civile për mungesë transparence që prej procesit tenderues dhe shumës së kontratës e deri te implikimet potenciale mjedisore. Specifikat e autostradës, si autostrada e parë në shtetin e ri dhe nevoja për t’u ndërtuar në segmente të veçanta ndoshta e kanë komplikuar më shumë procesin e diskutimeve dhe të pjesëmarrjes publike në vendimmarrje. Megjithatë, edhe në ato pak debate publike që janë mbajtur, brengat e qytetarëve më shumë janë përqëndruar tek çështjet e kompensimit të pronave të marra nga autostrada dhe më pak tek problemet e ndikimeve në mjedis. M A N UA L P Ë R PJ E S Ë M A R RJ E N E P U B L I K U T N Ë V E N D I M M A R RJ E N M J E D I S O R E 69 P R A K T I K AT E M I R A T Ë PJ E S Ë M A R RJ E S P U B L I K E N Ë V E N D I M M A R RJ E N M J E D I S O R E TABELA 11. PLANI I AKTIVITETEVE TË PP PËR VSMS-NË E TEC KOSOVA C/KOSOVA E RE 70 FAZAT NË PROCESIN E VENDIMMARRJES PUBLIKE GRUPET E SYNUARA AKTIVITETET PJESËMARRJES PUBLIKE • Faza përgatitore: Informimi i qytetarëve për projektin, përcaktimi i grupeve të interesit, njohjen me planin e aktiviteteve për pjesëmarrjen e publikut. • Task Forca Ndërministrore e Qeverisë, Komuna e Obiliqit me fshatrat e ndikuara direkt nga projekti: Hade, Sibovc, Grabovc, Shipitulle, Lajthishte, Plemetin, Dardhishte, Mazgit, KEK, MMPH, MEM, qytetarët e zonës, OJQtë • Informimi i Task Forcës dhe i institucioneve të tjera qeveritare për ndikimet e pritura, Informimi i qytetarëve. • Prezantimi i planit të aktiviteteve. • Mbulesa mediatike nga shumë burime. • Negociatat e institucioneve kyç • Task Forca Ndërministrore e Qeverisë, MMPH, MEM, MBPZHR, MTI, Komuna e Obiliqit • Takimet e rregullta të Task Forcës • Pjesëmarrja e zyrtarëve të MMPH dhe MEM në takimet konsultative me publikun • Debate televizive mes përfaqësuesve të institucioneve dhe ekspertëve • Miratimi i detyrave • Task Forca • MMPH • Aprovimi i Planit të aktiviteteve nga • MMPH dhe Task Forca • Procesi i konsultimeve publike • Fshatrat: Hade, Sibovc, Grabovc, Shipitulle, Lajthishte, Plemetin, Dardhishte, Mazgit dhe komuna e Obiliqit • Organizohen forume me komunitetet e ndikuara • Anketa me ekonomi familjare • Dhënia e lejes mjedisore • Task Forca, • MMPH, MEM, Komuna e Obiliqit • Pëlqimi mjedisor për fillimin e projektit pas konsultimeve, negociatave dhe konsiderimit të vërejtjeve nga publiku M A N UA L P Ë R PJ E S Ë M A R RJ E N E P U B L I K U T N Ë V E N D I M M A R RJ E N M J E D I S O R E P R A K T I K AT E M I R A T Ë PJ E S Ë M A R RJ E S P U B L I K E N Ë V E N D I M M A R RJ E N M J E D I S O R E KANALET E KOMUNIKIMIT KOHA/AFATET KOHA/AFATET FINANCIARE, MATERIALE) • Takimet zyrtare të Grupit Ndërministror dhe institucioneve komunale • Faqet e internetit të MTPT/MI, MMPH, Mediat • 2004 • Burimet njerëzore: MMPH, MTPT/MI dhe Komunat respektive • Burimet financiare: Qeveria e Kosovës n/a n/a • MTPT/MI dhe MMPH n/a n/a • MMPH n/a • 2004-2011 • Burimet njerëzore: MMPH MTPT/MI Burimet financiare: Qeveria e Kosovës Vendimi nga Qeveria e Kosovës n/a Grupi Ndërministror i Qeverisë së Kosovës M A N UA L P Ë R PJ E S Ë M A R RJ E N E P U B L I K U T N Ë V E N D I M M A R RJ E N M J E D I S O R E 71 P R A K T I K AT E M I R A T Ë PJ E S Ë M A R RJ E S P U B L I K E N Ë V E N D I M M A R RJ E N M J E D I S O R E TABELA 12. PLANI I AKTIVITETEVE TË PP PËR VSM-NË E AUTOSTRADËS VËRMICË-MERDARE 72 FAZAT NË PROCESIN E VENDIMMARRJES PUBLIKE GRUPET E SYNUARA • Faza përgatitore: Informimi i qytetarëve për projektin, përcaktimi i grupeve të interesit, njohja me planin e projektit. • Grupi Ndërministror i Qeverisë, • Informimi i Grupit Ndërministror dhe Komunat nëpër të cilat kalon autostrada: institucioneve të tjera qeveritare për Prizren, Suhareke, Malisheve, Drenas, ndikimet e pritura, Informimi i Fushe Kosove, Prishtine, Obiliq, Podujeve qytetarëve për projektin. dhe fshatrat e tyre, MMPH, MTPT/MI, • Prezantimi i planit të aktiviteteve. qytetarët e zonave të ndikuara, OJQtë • Mbulesa mediatike nga shumë burime. • Negociatat e institucioneve kyç • Grupi Ndër-ministror i Qeverisë, MMPH, MTPT/MI, MBPZH, MEF dhe komunat respektive • Takimet e rregullta të Grupit Ndër-ministror • Pjesëmarrja e zyrtarëve të MMPH dhe MTPT/MI në takimet • konsultative Debate televizive • Miratimi i detyrave • Grupi Ndërministror, MMPH dhe MTPT/MI • n/a • Procesi i konsultimeve publike • MTPT • MPH • Komunat e prekura nga autostrada • Organizohen forume me komunitetet e ndikuara • Dhënia e lejes mjedisore • Grupi Ndërministror, • MMPH • MTPT/MI • Pëlqimi mjedisor në VSM për fillimin e projektit M A N UA L P Ë R PJ E S Ë M A R RJ E N E P U B L I K U T N Ë V E N D I M M A R RJ E N M J E D I S O R E AKTIVITETET PJESËMARRJES PUBLIKE P R A K T I K AT E M I R A T Ë PJ E S Ë M A R RJ E S P U B L I K E N Ë V E N D I M M A R RJ E N M J E D I S O R E KANALET E KOMUNIKIMIT KOHA/AFATET KOHA/AFATET FINANCIARE, MATERIALE) • Takimet zyrtare të Grupit Ndërministror dhe institucioneve komunale • Faqet e internetit të MTPT/MI, MMPH, Mediat • 2004 • Burimet njerëzore: MMPH, MTPT/MI dhe Komunat respektive • Burimet financiare: Qeveria e Kosovës n/a n/a • MTPT/MI dhe MMPH n/a n/a • MMPH n/a • 2004-2011 • Burimet njerëzore: MMPH MTPT/MI Burimet financiare: Qeveria e Kosovës Vendimi nga Qeveria e Kosovës n/a Grupi Ndërministror i Qeverisë së Kosovës M A N UA L P Ë R PJ E S Ë M A R RJ E N E P U B L I K U T N Ë V E N D I M M A R RJ E N M J E D I S O R E 73 74 M A N UA L P Ë R PJ E S Ë M A R RJ E N E P U B L I K U T N Ë V E N D I M M A R RJ E N M J E D I S O R E 45 M A N UA L P Ë R PJ E S Ë M A R RJ E N E P U B L I K U T N Ë V E N D I M M A R RJ E N M J E D I S O R E 75 76 M A N UA L P Ë R PJ E S Ë M A R RJ E N E P U B L I K U T N Ë V E N D I M M A R RJ E N M J E D I S O R E Këshilla për angazhimin efektiv të OJFve në vendimmarrje Zakonisht qytetarët janë të interesuar të angazhohen në vendimmarrje, por shpesh atyre ju mungon informacioni në lidhje me çështjet që përbëjnë shqetësim dhe shkalla e duhur e ndërgjegjësimit në lidhje me të drejtat qytetare. Përmes OJFve qytetarët identifikojnë interesat e përbashkëta dhe duke marrë shkas nga kjo gjë, ndërmarrin aksione kolektive dhe avokacie në dobi të përmirësimeve. Për rrjedhojë, roli i OJFve është shumë i rëndësishëm për zhvillimin e demokracisë mjedisore. Me qëllim që OJFtë të ushqejnë aktivizmin duhet të: • Mbahen të mirë informuara: OJFtë kanë nevojë të jenë të informuara në lidhje me vendimet e reja, mundësitë e angazhimit dhe të drejtën e apelit. Për rrjedhojë duhet të ndjekin njoftimet në lidhje me proceset e ardhshme të vendimmarrjes, të lexojnë gazetat dhe portalet online që botohen në lokalitetet e synuara, të analizojnë raportet në zbatim të strategjive dhe planeve, të lidhen në rrjete me organiztata të tjera dhe të shkëmbejnë njoftime. Vetëm OJFtë e mirë informuara mund të ofrojnë komente të vlefshme në procesin e vendimmarrjes dhe të jenë të afta të reagojnë, nëse parimet e Konventës së Aarhusit dhunohen, p.sh nëse autoritetet janë me vonesë në angazhimin e publikut, i lënë pak kohë të reagojët, pengojnë OJFtë të kenë akses në informacionin e nevojshëm, nuk botojnë vendimin përfundimtar apo raportin e procesit pjesëmarrës, etj. • Zhvillojnë në mënyrë të vazhduar kapacitetet për të dhënë opinione dhe për të nxitur ide: Njohuritë tematike janë shumë të rëndësishme për të kuptuar në mënyrë të plotë problemet mjedisore dhe ndikimin e pashmangshëm. OJFtë e pajisura me njohuri janë të gatshme të angazhohen në procese më komplekse, si p.sh VNM, VSM, si dhe procedura të tjera për projekte në shkallë të gjerë, në të cilat dekurajohet pjesëmarrja individuale e qytetarëve. Procesi i të mësuarit mund të rezultojë efektiv p.sh përmes ndjekjes së seminareve dhe takimeve, shkëmbimit të përvojave me organizatat e tjera, studimit të literaturës, ndjekjes së materialeve edukative në video, etj. Kur OJFtë japin prova/dëshmi se mund të formulojnë kontribute me vlerë, autoritetet binden se proceset pjesëmarrëse janë po aq të rëndësishme sa pjesët teknike të procesit. • Ngrenë kapacitetet për të përfituar nga hapësirat për pjesëmarrje që krijojnë autoritetet: Përveç njohurive tematike, OJFtë duhet të kenë njohuri edhe për mundësitë ligjore të pjesëmarrjes, si dhe për planet konkrete të autoriteteve në lidhje me llojet e ngjarjeve me pjesëmarrje, që planifikohen për procese të caktuara. Për rrjedhojë, OJFtë duhet të njihen me përmbajtjen e ligjeve dhe rregulloreve dhe duhet të verifikojnë rregullisht kanalet e komunikimit, tabelat publike, buletinët, stacionet e radios dhe TV, mediat sociale të mbështetura në internet, etj. Kështu ato do të kenë mundësi të kuptojnë nëse autoritetet planifikojnë të organizojnë dëgjesa publike ose thjesht një shqyrtesë publike, apo nëse do të kombinojnë disa lloje të ndryshme aktivitetesh. M A N UA L P Ë R PJ E S Ë M A R RJ E N E P U B L I K U T N Ë V E N D I M M A R RJ E N M J E D I S O R E 77 KËSHILL A PËR ANGAZHIMIN EFEK TIV TË OJFVE NË VENDIMMARRJE Në përputhje me sa më sipër, ato do të përgatiten të marrin pjesë ose kërkojnë t’ju sigurohen vende për pjesëmarrje nëse kuptojnë se autoritetet po përpiqen të shmangin angazhimin e publikut. Në këtë kuptim, njohuritë në lidhje me të drejtën e apelit janë shumë të rëndësishme për OJFtë, të cilat duhet të sigurojnë mbështetjen e duhur ligjore. Në çdo rast, OJFtë duhet të mbajnë parasysh se pavarësisht të drejtës për të paraqitur komente, janë autoritetet ata që kanë përgjegjësinë e marrjes së vendimeve përfundimtare. Duke qenë të ndërgjegjshëm për këto çështje, OJFtë nuk mund të ngrenë pritje jo realiste prej procesit. • Punojnë bashkërisht me gjithë aktorët e shoqërisë civile: Partneritetet me aktorët privatë dhe publikë dhe me aktorët e tjerë të sektorit të OJFve janë një mënyrë e efektshme për zgjidhjen e problemeve lokale. OJFtë duhet të shpërndajnë informacion dhe të kërkojnë bashkëpunim me gjithë aktorët me qëllim që të ndërtojnë partneritete dhe koalicione në frymën e unifikimit të mendimeve dhe qëndrimeve. • Ndërmarrin veprime për zhvillimin e komunitetit: Duke u mbështetur në situatën e komuniteteve lokale OJFtë duhet të jenë aktive në ndërmarrjen e nismave që synojnë përmirësime. Për shembull OJFtë duhet të veprojnë, nëse autoritetet dështojnë të reagojnë si p.sh në rastet e ndeshjes me ndotjen ose degradimin mjedisor. • Respektojnë diversitetin: OJFtë duhet të promovojnë dhe krijojnë hapësira jo diskriminuese dhe diversiteti shoqëror. Kjo është pjesë e ndërtimit të partneriteteve dhe aksioneve kolektive. • Mbajnë përfaqësuesit e zgjedhur të informuar në lidhje me vendimet që marrin: Zotërimi i informacionit në lidhje me angazhimet e autoriteteve, i bën OJFtë të afta të ndjekin zbatimin e vendimeve. Në shumë raste, mund të kenë nevojë për ekspertizë për të monitoruar veprimet, gjë e cila duhet bërë në kohën e duhur. Nëse ka parregullsi, OJFtë duhet të ndërmarrin veprime dhe të kërkojnë përmirësime duke iu dërguar letra autoriteteve, bërë prononcime për mediat, nxitur forume virtuale diskutimi, etj. 78 M A N UA L P Ë R PJ E S Ë M A R RJ E N E P U B L I K U T N Ë V E N D I M M A R RJ E N M J E D I S O R E 56 M A N UA L P Ë R PJ E S Ë M A R RJ E N E P U B L I K U T N Ë V E N D I M M A R RJ E N M J E D I S O R E 79 80 M A N UA L P Ë R PJ E S Ë M A R RJ E N E P U B L I K U T N Ë V E N D I M M A R RJ E N M J E D I S O R E Konkluzione Ky manual nxit zyrtarët publikë të shohin përpara – të jenë të mirë organizuar dhe të bëjnë plane, por gjithashtu edhe të jenë fleksibël, të vendosur dhe krijues në planifikimin e pjesëmarrjes publike, me qëllim që të mund të marrin vendime më të mira. Megjithatë, në momente të caktuara, ka nevojë të shihet mbrapa. Përfundimi i çdo procedure pjesëmarrëse është momenti kur duhet ndaluar dhe hedhur vështrimi mbi çfarë ka ndodhur – duhet të analizohen komentet, përgatitet raporti dhe të dërgohen tek pjesëmarrësit vlerësimet e tyre në lidhje me komentet e paraqitura. Rëndësia e vlerësimit të komenteve nuk duhet ekzagjeruar pasi ai është një sinjal kritik për pjesëmarrësit, në lidhje me faktin që dikush po i merr kometet e tyre në konsideratë dhe se përpjekjet e tyre po çmohen. Kjo përbën çelësin për krijimin e një marrëdhënieje besimi mes publikut dhe autoriteteve. Kur merret një vendim i ri, është mirë që të shihet mbrapa sërish dhe të vlerësohet procesi në tërësi. Si pasojë e nismave ushtrimore të vlerësimit duhet të nxirren mësime mbi arritjet, sukseset dhe faktorët që kanë sjellë dështimin e procesit. Në parim, këto mësime lehtësojnë përmirësimin e punës në nisma që mund të pasojnë në të ardhmen, duke i bërë ato më efikase dhe efektive. Materiale dhe adresa interneti të vlefshme • • • • • • Teksti i Konventës së Aarhusit mund të gjendet në: http://www.unece.org/env/pp/treatytext.htm Udhëzuesi për zbatimin e Konventës së Aarhusit. Botimi i dytë, Prill 2013. i disponueshëm në internet në adresën: http://www.unece.org/environmental-policy/treaties/public-participation/publications.html Libërthi “Pjesëmarrja e Publikut në Vendimmarrjen Lokale Mjedisore”, Mbretëria e Bashkuar, Korrik 2000, i disponueshëm në: www.unece.org/env/pp/newcastle.handbook.html „Zbatimi i Konventës së Aarhusit: Udhëzues përdorimi për zyrtarët në Evropën Qendrore dhe Lindore dhe Rajonin e Kaukazit” botuar nga REC dhe Royal Haskoning, 2004. i disponueshëm në: http://archive.rec.org/REC/Programs/PublicParticipation/PublicAwareness/pdf/RUG_Off-Eng.pdf „Zbatimi i Konventës së Aarhusit: Manual përdorimi për Shoqërinë Civile në Evropën Qendrore dhe Lindore dhe Rajonin e Kaukazit” botuar nga REC dhe Royal Haskoning, 2004. i disponueshëm në: http://documents.rec.org/publications/RUG_CS_Eng.pdf Materiale për Master Klasën e SEKTORIT në lidhje me pjesëmarrjen publike, watchdoging, lobimin, arritjen e komunitetit dhe burimeve ligjore i disponueshëm në: http://ftp.rec.org/memberftp/Jerome/Resource%20Materials/Bosnia-Herzegovina/ Ligjet për pjesëmarrjen dhe informimin e publikut në çështjet mjedisore në Shqipëri: 1. Kushtetuta e Republikës së Shqipërisë, nenet 23, 48 dhe 56 2. Kodi i Procedurave Administrative, kreu II “E drejta për t’u informuar”, Nenet 51-55 3. Ligji Nr. 8672, datë 26.10.2000 për ratifikimin e “Konventës së Aarhus-it për të drejtën e publikut për të pasur M A N UA L P Ë R PJ E S Ë M A R RJ E N E P U B L I K U T N Ë V E N D I M M A R RJ E N M J E D I S O R E 81 KONKLUZIONE informacion, për të marrë pjesë në vendimmarrje dhe për t’iu drejtuar gjykatës për çështjet e mjedisit”. 4. Ligji Nr.10431, datë 09.6.2011 “Për mbrojtjen e mjedisit”, Neni 13 5. Ligji Nr. 8503, datë 30.06.1999 “Për të drejtën e informimit për dokumentat zyrtare” 6. Vendimi i Këshillit të Ministrave Nr.994, datë 02.07.2008 “Për tërheqjen e mendimit të publikut në vendimarrje për mjedisin” 7. Ligji për ratifikimin e Konventës së “Espoo” dhe Ligji Nr. 9700 (FZ 42/2007) “Mbi mbrojtjen e mjedisit nga ndikimet ndërkufitare i jep publikut mundësi në vendimarrje ndërkombëtare” Ligjet që detyrojnë pjesëmarrjen e publikut në vendimmarrje për mjedisin në Kosovë: 1. 2. 3. 4. 5. 6. Kushtetuta e Republikës së Kosovës (neni 52) Ligji për Mbrojtjen e Mjedisit Nr. 03/L-025, 2009 Ligji për Vlerësimin e Ndikimit në Mjedis 03/L-024, 2009 Ligji për Vlerësimin Strategjik Mjedisor Nr. 03/L-230, 2010 Ligji për Mbrojtjen e Natyrës Nr. 03/L-233, 2010 Ligji për Ujërat Nr. 2004/24 Ministritë relevante në Shqipëri: • • • • • Ministria e Mjedisit: http://www.moe.gov.al/ Ministria e Bujqësisë, Zhvillimit Rural dhe Administrimit të Ujërave: http://www.mbumk.gov.al/ Ministria e Transportit dhe Infrastrukturës: http://www.mppt.gov.al/ Ministria e Zhvillimit Urban dhe Turizmit: http://www.mppt.gov.al/ Ministria e Energjisë dhe Industrisë: http://www.mete.gov.al/ Ministritë relevante në Kosovë: • • • • 82 Ministria e Mjedisit dhe Planifikimit Hapësinor e Kosovës: http://mmph-rks.org/ Ministria e Zhvillimit Ekonomik e Kosovës: http://mzhe.rks-gov.net/ Ministria e Bujqësisë, Pylltarisë dhe Zhvillimit Rurale e Kosovës: http://www.mbpzhr-ks.net/ Ministria e Infrastrukturës e Kosovës: http://mi-ks.net/ M A N UA L P Ë R PJ E S Ë M A R RJ E N E P U B L I K U T N Ë V E N D I M M A R RJ E N M J E D I S O R E Qendra Rajonale e Mjedisit për Evropën Qendrore e Lindore (REC) është një organizatë ndërkombëtare jopartizane, joavokate, jofitimprurëse me mision mbështetjen për zgjidhjen e problemeve mjedisore në Evropën Qendrore e Lindore (EQL). Qendra e përmbush misionin e saj duke nxitur bashkëpunimin ndërmjet organizatave joqeveritare, qeverive, bizneseve dhe aktorëve të tjerë mjedisorë, si dhe duke mbështetur shkëmbimin e lirë të informacionit dhe pjesëmarrjen e publikut në vendim-marrjen mjedisore. REC është krijuar në 1990 nga Shtetet e Bashkuara, Komisioni Evropian dhe Hungaria. Sot REC bazohet ligjërisht në Kartën e REC, nënshkruar nga 30 vende dhe Komisioni Evropian dhe në një marrëveshje ndërkombëtare me qeverinë hungareze. REC ka zyrën qendrore në Szentendre, Hungari dhe zyrat e vendeve në secilin prej 17 vendeve përfituese, të cilat janë: Shqipëria, Bosnja-Hercegovina, Bullgaria, Kroacia, Republika Çeke, Estonia, Hungaria, Letonia, Lituania, RIJ e Maqedonisë, Polonia, Rumania, Serbia, Mali i Zi, Sllovakia, Sllovenia dhe Turqia. Donatorët më të fundit janë Komisioni Evropian dhe qeveritë e Shqipërisë, Austrisë, Belgjikës, BosnjeHercegovinës, Kanadasë, Kroacisë, Republikës Çeke, Danimarkës, Estonisë, Finlandës, Gjermanisë, Hungarisë, Italisë, Japonisë, Letonisë, Lituanisë, RIJ të Maqedonisë, Hollandës, Norvegjisë, Polonisë, SerbiMalit të Zi, Sllovenisë, Suedisë, Zvicrës, Mbretërisë së Bashkuar dhe Shteteve të Bashkuara, si dhe organizata të tjera ndërqeveritare dhe institucione private. Manual për Pjesëmarrjen e Publikut në Vendimmarrjen Mjedisore
© Copyright 2026