Noda iVotavota Vakayalo O Vakamareqeta na Nomu iVotavota
1 5 F E P E RU E RI , 201 3 34567 ULUTAGA ME VULICI EPERELI 1-7 Noda iVotavota Vakayalo TABANA E 3 ˙ SERE: 69, 28 EPERELI 8-14 O Vakamareqeta na Nomu iVotavota Vakayalo? TABANA E 8 ˙ SERE: 22, 75 EPERELI 15-21 Tiko ga ena Buca ni Veitaqomaki i Jiova TABANA E 17 ˙ SERE: 133, 16 EPERELI 22-28 Me Kua ni Dua na ka me Tarova Nomu Vakalagilagi TABANA E 25 ˙ SERE: 15, 61 ULUTAGA ME VULICI ˇ Noda iVotavota Vakayalo ˇ O Vakamareqeta na Nomu iVotavota Vakayalo? NAMIBIA WAQANA: E dua na dautukutuku ena vuaira kei Namibia e vunau tiko vua e dua na marama ni Himba. O ira na marama ni Himba era cavutu mai na vanua era dau veitokiyaki na lewena, ra qai dau susu bulumakau. O ira na marama ni Himba era dau boroya e uludra kei na yagodra e dua na pouta e caka mai na vatu qaqi qai waki vata kina e rua na roka, na damudamu kei na dromodromo IWILIWILI NI LEWENIVANUA 2,373,000 E vakamacalataki ena rua na ulutaga qo eso na ka talei e noda ivotavota vakayalo na dauveiqaravi i Jiova qai veivakavutuniyautaki. E tukuni kina na sala e maroroya voli mai kina na Kalou na nona Vosa, nona vakalougatataka na kena vakayagataki na yacana, kei na nona maroroya voli mai na ka dina vakayalo e taqomaki keda mai na lasu e vakavuvulitaka o lotu. ˇ Tiko ga ena Buca ni Veitaqomaki i Jiova E vakamacalataki ena ulutaga qo na ibalebale ni buca ni veitaqomaki e vakamacalataki ena Sakaraia 14:4, kei na vuna meda tiko ga kina ena buca oya. Ena veivosakitaki tale ga kina na ibalebale ni wai bula e tukuni ena Sakaraia 14:8, kei na yaga ni noda gunuva na wai qori. ˇ Me Kua ni Dua na ka me Tarova Nomu Vakalagilagi DAUTUKUTUKU 2,040 E vakamacalataki ena ulutaga qo na sala e rawa ni vakalagilagi keda kina o Jiova. E vakamacalataka tale ga na ka ena rawa ni tarova na noda vakalagilagi, kei na sala ena yaga kina vei ira eso tale na noda saga tiko ga meda vakalagilagi. VULI IVOLATABU 4,192 4,000 DAUTUKUTUKU VULI IVOLATABU 3,000 KENA IKURI 2,000 1,000 0 13 Rogoca na iTukutuku Vinaka na Nona Yadra na Empara ni Roma 22 Qarauna na iNaki ni Lomada 2012 2011 2010 2009 2008 2007 2006 30 A Lewe ni Vuvale i Kaiava 31 Vanua e Maroroi Kina na Keda iTukutuku Makawa 34567 E sega ni volitaki na ivola qo. Ia e vakarautaki me dau caka tale ga kina na veivakavulici ena iVolatabu e vuravura raraba qai tokoni ena cau. Na tikinivolatabu kece mai na Vakatekivu ina Malakai e lavetaki mai na Ai Vola Tabu vakaViti, kei na tikinivolatabu kece mai na Maciu ina Vakatakila, e lavetaki mai na Vakadewa ni Vuravura Vou ni iVolatabu vaKirisi vaKarisito, vakavo ga ke vakatakilai toka. February 15, 2013 Vol. 134, No. 4 Semimonthly FIJIAN The Watchtower (ISSN 0043-1087) is published semimonthly by Watchtower Bible and Tract Society of New York, Inc.; L. Weaver, Jr., President; G. F. Simonis, Secretary-Treasurer; 25 Columbia Heights, Brooklyn, NY 11201-2483, and in Australia by Watchtower Bible and Tract Society of Australia, 12-14 Zouch Road, Denham Court, NSW 2565. Periodicals Postage Paid at Brooklyn, NY, and at additional mailing offices. POSTMASTER: Send address changes to Watchtower, 1000 Red Mills Road, Wallkill, NY 12589-3299. 5 2013 Watch Tower Bible and Tract Society of Pennsylvania. All rights reserved. Printed in Australia. NODA IVOTAVOTA VAKAYALO “Oqo na nodrai votavota na tamata i Jiova.”—AISEA 54:17. O NA SAUMA VAKACAVA? Na cava e cakava na Kalou me maroroya voli mai kina na nona Vosa volai? E maroroi voli mai vakacava na yaca i Jiova me rawa nira vakayagataka na nona tamata? O JIOVA na “Kalou e bula qai dei,” e maroroya na nona itukutuku ni veivakabulai vei ira na kawatamata. Ena dei tu ga qori baleta ni “vosa i Jiova ena tu ga me tawamudu.” (1 Pita 1:23-25) Eda kalougata ni lomani keda o Jiova, e maroroya voli mai kina na itukutuku talei qori ena nona Vosa volai na iVolatabu! 2 A maroroya na Kalou ena nona Vosa na yaca a digitaka me vakatokai kina, mera vakayagataka na nona tamata. E cavuti taumada ena iVolatabu “na Kalou ko Jiova” e “nai tukutuku kei lomalagi kei vuravura.” (Vkte. 2:4) A ceuti vakacakamana vakalevu na yaca ni Kalou ena vatu raraba e volai kina na iVunau e Tini. Kena ivakaraitaki, na imatai ni vunau e tekivu va qo: “Koi au, ko Jiova na nomu Kalou.” (Lako 20:1-17) E se bula tiko na yaca ni Kalou baleta na Turaga Cecere Duadua o Jiova e maroroya na nona Vosa kei na yacana, dina ni saga o Setani me vakawabokotaka qori.—Same 73:28. 3 O Jiova e maroroya tale ga na ka dina ena nona Vosa. Dua na ka na levu ni ivakavuvuli lasu vakalotu e veiyasa i vuravura, ia eda kalougata vakalevu ni vakatakila vei keda na Kalou na rarama vakayalo kei na ka dina! (Wilika Same 43:3, 4.) Dua na iwiliwili levu ni kawatamata era lako voli ena butobuto, ia eda marau nida lako tiko ga ena rarama vakayalo e vakatakila vei keda na Kalou.—1 Joni 1:6, 7. NODA IVOTAVOTA MEDA VAKAMAREQETA Nida lotu vaKarisito, e tiko e dua na noda ivotavota talei. E tukuni ena Collins Cobuild English Dictionary: “Na ivotavota ni dua na vanua ena okati kina na kena itovo, ivakarau vakavanua, se ivakarau ni bula sa dau 4 Tukuna na sala e maroroya voli mai kina na Kalou na ka dina vakayalo, dina ni saqati vakalevu. 1. Ena nona yalololoma o Jiova, na cava e maroroya voli mai me yaga ina kawatamata? 2. Na cava e maroroya na Kalou ena nona Vosa volai mera vakayagataka na nona tamata? 3. E levu tu na ivakavuvuli lasu vakalotu, ia na cava e maroroya voli mai na Kalou? 4, 5. Na itavi bibi cava e soli vei keda me tekivu mai na 1931? 3 Eda marautaka na noda vakatokai ena yaca iVakadinadina i Jiova ena noda soqo ni tikina ena 1931 muri tiko mai me vica vata na yabaki qai vakadewataki voli mai na dua na itabatamata ina dua tale.” Na noda ivotavota vakayalo e okati kina na noda vakalougatataki ena kilaka dodonu mai na Vosa ni Kalou, na noda kila vinaka tale ga na ka dina me baleti Jiova kei na nona inaki. E okati tale ga kina e dua na itavi bibi. 5 Na itavi bibi qori e soli me noda ivotavota vakayalo ena dua na noda soqo ni tikina ena 1931 e Columbus, Ohio, mai Merika. A tabaki tu ena porokaramu ni soqo na matanivola “JW.” E tukuna e dua na tacida yalewa: “Eso era nanuma ni ibalebale ni JW na Just Wait, Just Watch, eso era tukuna sara na Jehovah’s Witnesses.” Eda vakatokai tu meda Gonevuli ni iVolatabu, ia a caka e dua na inakinaki ena Sigatabu na ika26 Julai, 1931 meda sa vakatokai ena yaca iVakadinadina i Jiova. E marautaki dina meda vakatokai ena yaca vakaivolatabu qori. (Wilika Aisea 43:12.) E nanuma lesu e dua na tacida tagane: “Au sega ni guilecava rawa na 4 rogolevu ni kaila kei na vakasausau e lalata na vanua ni soqoni.” O keda duadua ga ena vuravura qo eda vinakata na yaca qori, qai vakalougatataki keda o Jiova ena noda vakatokai voli ena yaca qori me sivia e 80 na yabaki. Dua dina na itavi bibi meda iVakadinadina i Jiova! 6 E okati tale ga me noda ivotavota vakayalo na levu ni itukutuku dodonu qai yaga me baleta na veigauna sa oti. Kena ivakaraitaki, na itukutuku me baleti Eparama, Aisake kei Jekope. De dua eratou dau veivosakitaka na peteriaki qori kei na nodratou vuvale na sala me ratou vakamarautaki Jiova kina. E sega kina ni kurabuitaki na nona cata na veiyacovi vakasisila o Josefa me kua kina ni “valavala ca vua na Kalou.” (Vkte. 39:7-9) Na ivakavuvuli vaKarisito e dau vakadewataki ena kena veitukuniyaki se mai na ivakaraitaki. Dua vei ira qori e baleta na iVakayakavi ni Turaga, a vakadewataka na yapositolo o Paula vei ira na ivavakoso vaKarisito. (1 Kor. 11:2, 23) Nikua, e volatukutukutaki ena Vosa ni Kalou na itukutuku matailalai eda gadreva me rawa nida sokalou ‘vakayalo’ vua na Kalou, me ‘yavutaki tale ga ena dina.’ (Wilika Joni 4:23, 24.) E vakarautaki na iVolatabu me vakararamataki keda na kawatamata kece, ia eda marautaka sara vakalevu qori na dauveiqaravi i Jiova. 7 E okati tale ga me noda ivotavota vakayalo na ivolatukutuku e se qai tabaki wale ga qo e vakadinadinataka ni ‘totaki keda o Jiova.’ (Same 118:7) Qori e vakanuideitaki keda, ena gauna mada ga eda tusaqati kina. E levu tiko ga na noda ivotavota vakayalo qai okati kina na yalayala veivakacegui qo: “ ‘Nai yaragi kecega sa caka me kemu ena sega ga ni yaco; kei na yame kecega ena mai veilewai kei iko ko na vakacala ga. Oqo na nodrai 6. Na itukutuku dodonu cava e okati me noda ivotavota vakayalo? 7. Na yalayala veivakacegui cava e okati me noda ivotavota? NA VALE NI VAKATAWA votavota na tamata i Jiova, kei na nodra veivakadonui maivei au,’ sa kaya ko Jiova.” (Aisea 54:17) E sega ni dua na iyaragi i Setani e rawa ni vakaleqai keda me tawamudu. 8 A saga voli mai o Setani me vakawabokotaka na Vosa ni Kalou, me kauta laivi na yaca Jiova, me tabonaka tale ga na ka dina. Ia a kaukaua cake vua o Jiova, ni vakaseva kece na nona sasaga. Ena ulutaga qo kei na kena e tarava, eda na vulica kina (1) na sala e maroroya voli mai kina na Kalou na nona Vosa; (2) na ka e cakava o Jiova me maroroi tiko ga kina na yacana; (3) kei na sala e ivurevure qai dau maroroya kina na ka dina eda marautaka tu nikua na Tamada vakalomalagi. MAROROYA O JIOVA NA NONA VOSA E levu era saga mera vakawabokotaka na iVolatabu, ia o Jiova e maroroya voli mai na nona Vosa. E tukuni ena Enciclopedia Cattolica (Catholic Encyclopedia): “Ena 1229, a vakatabuya na Matabose kei Toulouse mera vakayagataka na tauvanua [na iVolatabu ena nodra vosa] ena nodra via vakamalumalumutaki ira na ilawalawa na Albigenses kei na Waldenses . . Ena dua na bose a caka e Tarragona, Sipeni, ena 1234, a vakarota tale ga o James I e dua na vakatatabu va qori. . . A curutakoso na Roman See (valenivolavola ni lotu e Roma) ena imatai ni gauna ena 1559, ena gauna a vakatabui kina ena ivola i Paul IV na kena tabaki na iVolatabu ena nodra vosa ga, me kua tale ga ni dua me taukena vakavo ke vakadonuya na mataveivaqaqai ni lotu Katolika.” 10 Se mani vakacava na levu ni sasaga me vakawabokotaki na iVolatabu, e se maroroi vinaka tu ga. Rauta na 1382, a tabaka o John Wycliffe kei ira na nona ilala na imatai ni vakadewa vakavalagi ni iVolatabu. E dua tale 9 na daunivakadewa ni iVolatabu o William Tyndale, a vakamatei ena 1536. E tukuni ni a kacivaka ena gauna e vesu tu kina ena dua na kau, “Turaga, ni dolava na matana na tui Igiladi.” Oti era kunati koya qai vakamai. 11 E se maroroi vinaka tu ga na iVolatabu, dina ni saqati vakalevu. Kena ivakaraitaki, a basika ena 1535 na nona ivakadewa ni iVolatabu vakavalagi o Miles Coverdale. A vakayagataka o Coverdale na vakadewa ni “Veiyalayalati Vou” nei Tyndale kei na “Veiyalayalati Makawa,” oya mai na Vakatekivu ina Veigauna. A vakayagataka na iVolatabu vakaLatina kei na ivakadewa vakaJamani nei Martin Luther me vakadewataka kina eso tale na wase ni iVolatabu. Nikua, eda marautaka na New World Translation of the Holy Scriptures, e matata, e vakadewataki vakadodonu, e yaga tale ga ena noda cakacaka vakaitalatala. Eda marau nira sega ni tarova rawa na timoni se na tamata na kena maroroi voli mai na Vosa i Jiova. O Tyndale kei na so tale era bolemate ena vuku ni Vosa ni Kalou 8. Na cava eda na vulica ena ulutaga qo kei na kena e tarava? 9 -11. Na ivakaraitaki cava e dusia ni maroroi vinaka tu ga na iVolatabu, dina ni saqati vakalevu? From Foxe’s Book of Martyrs 15 FEPERUERI, 2013 5 MAROROYA O JIOVA NA YACANA A raica na Kalou o Jiova me maroroi na yacana ena nona Vosa. Qori sara ga na ka e cakava na New World Translation. Ena ivakamacala lekaleka ni New World Translation, e vola na kena komiti era lewena na dauvakadewa gugumatua: “Na inaki levu ni ivakadewa qo me vakalesuya na yaca ni Kalou ena iVolatabu vakavalagi, na vanua ga e dodonu me curu kina. E caka qo ni vakayagataki na yaca vakavalagi sa ciqomi raraba tu ‘Jehovah,’ e basika vaka6,973 ena iVolatabu vakaIperiu, vaka237 ena iVolatabu vaKirisi vaKarisito.” Nikua na New World Translation sa vakadewataki taucoko se vakatikina ena sivia na 116 na vosa, qai sivia na 178,545,862 na ilavelave era sa tabaki. 13 Sa kilai voli mai na yaca ni Kalou me tekivu mai na gauna a buli kina na kawatamata. Erau kila qori o Atama kei Ivi, e rau kila mada ga na kena icavucavuti. Ni oti na waluvu, a sega ni dokai tamana o Ame, a mani tukuna o Noa: “Sa vakavinavinakataki ko Jiova na Kalou i Semi; ia ko [luvei Ame] Kenani, me sa nona tamata wale.” (Vkte. 4:1; 9:26) E tukuna na Kalou: “Koi au ko Jiova; sai koya oqo na yacaqu; ia na vakarokoroko me caka vei au ka’u na sega ni solia vua e dua tani.” E tukuna tale ga: “Koi au ko Jiova, ka sa sega e dua tani, sa sega tale na Kalou, sai au ga.” (Aisea 42:8; 45:5) A raica o Jiova me maroroi na yacana, me vakatakilai tale ga vei ira na tamata ena veiyasa i vuravura. E ka dokai dina meda vakayagataka na yaca Jiova da qai nona iVakadinadina! E vaka ga eda kacivaka tiko: “Keitou na vakarewataka na drotini e na yaca ni noda Kalou.”—Same 20:5. 14 Na yaca ni Kalou e sega ni basika ga ena 12 12. Na cava e cakava na New World Translation ena kena maroroi na yaca ni Kalou? 13. Eda kila vakacava ni sa kilai voli mai na yaca ni Kalou me tekivu mai na gauna a buli kina na kawatamata? 14. E vei tale na vanua e basika kina na yaca ni Kalou? 6 iVolatabu. Kena ivakaraitaki na vatu na Moabite Stone, a kune mai Dhiban (Dibon), ena 21 na kilomita ena tokalau ni Waitui Mate. E volai tu ena vatu qori na yaca ni Tui Isireli o Omirai kei na ka e cavuta o Mesa na Tui Moapi me baleta na nona valuti Isireli. (1 Tui 16:28; 2 Tui 1:1; 3:4, 5) E vakasakiti tale ga na vatu qori ni volai kina na yaca ni Kalou ena va na matuavosa vakaIperiu (YHWH). E basika tale ga vakavica qori ena tikitikinikuro qele volai ni Lakisi era kune e Isireli. 15 O ira na daunivakadewa vakaivolatabu ena gauna makawa era vakaitavi tale ga ena kena maroroi voli mai na yaca ni Kalou. Ni oti na nodra tu vakavesu na Jiu e Papiloni ena 607 B.S.K. ina 537 B.S.K., e levu vei ira qori era sega ni lesu e Juta kei Isireli. Ena ikatolu ni senitiuri B.S.K., e levu na Jiu era sa vakaitikotiko e Alekisadria mai Ijipita. Era vinakata me vakadewataki na iVolatabu vakaIperiu ena vosa vaKirisi, ni sa vosataki tu ena veimatanitu na vosa qori. A vakacavari na vakadewa ena ikarua ni senitiuri B.S.K., a vakatokai na ilavelave qori me Septuagint. Eso na ilavelave ni Septuagint e laurai kina na yaca Jiova ena vosa vakaIperiu. 16 E laurai na yaca ni Kalou ena Bay Psalm Book, na imatai ni ivola e tabaki ena veivanua vakaMerika era qali e Igiladi. Na kena ilavelave taumada (tabaki ena 1640) e tu kina na Same, e vakadewataki mai na vosa vakaIperiu ina vosa vakavalagi ena gauna ya. E vakayagataki na yaca ni Kalou ena so na tikinivolatabu me vaka na Same 1:1, 2, e tukuni kina “ni kalougata o koya” e sega ni muria na nodra ivakasala na tamata ca, “ia e marautaka vakalevu na lawa i Jiova.” Me ikuri ni ivakamacala me baleta na yaca ni Kalou, raica na brochure Na Yaca Vakalou Ka Na Tudei Tu Ga Ka Sega ni Mudu. 15. Na cava na Septuagint, na cava e vakarautaki kina? 16. Tukuna e dua na ivakaraitaki ni kena vakayagataki na yaca ni Kalou ena dua na ivola e tabaki ena imatai ni gauna ena 1640. NA VALE NI VAKATAWA MAROROYA O JIOVA NA KA DINA VAKAYALO Eda marau nida qaravi “Jiova, na Kalou daudina.” (Same 31:5) E tukuni ena Collins Cobuild English Dictionary: “Na dina ni dua na ka ena laurai mai na kena ivakadinadina kece, sega ni veika e raitayaloyalotaki se buli ga.” Ena iVolatabu vakaIperiu, na vosa e dau vakadewataki me “ka dina” e dusia e dua na ka e donu, nuitaki qai yalodina. Na vosa vaKirisi e vakadewataki me “ka dina” e vakaibalebaletaka na ivakadinadina ni dua na ka se na ka e kilikili qai dodonu. 18 O Jiova e maroroya voli mai na ka dina vakayalo, qai vakatakila tiko mai vakayauyau vei keda na kilaka qori. (2 Joni 1, 2) Sa qai makare tiko ga vei keda na ka dina ni toso na gauna, baleta na “nodra sala na yalododonu sa vaka na rarama sa cila tu, sa levu cake tiko na kena rarama ka yacova na siga levu”! (Vkai. 4:18) Io, eda duavata sara ga kei na ka e tukuna o Jisu ena nona masu vua na Kalou: “E dina na nomuni vosa.” (Joni 17:17) E tu ena vosa volai ni Kalou na “dina ni itukutuku vinaka,” qori na ivakavuvuli kece vaKarisito. (Kala. 2:14) E okati kina qori na ka dina me baleta na yaca i Jiova, nona veiliutaki cecere, na isoro ni veivoli i Jisu, na veivakaturi, kei na Matanitu ni Kalou. Meda dikeva mada ga qo na sala e maroroya voli mai kina na Kalou na ka dina, dina ga ni saga o Setani me tabonaka. 17 VAKASEVA O JIOVA NA SASAGA ME SAQATI NA KA DINA 19 E dau tukuni na ivosavosa qo ni oti na Waluvu: ‘Me vakataki Nimiroti ga na dauvakasasa e dauvorati Jiova.’ (Vkte. 10:9) Ni dau vorati Jiova o Nimiroti, sa sokaloutaki Setani sara tiko ga me vakataki ira ga na dauveivorati e tukuna vei ira o Jisu: “E tamamuni na Tevoro, oni vinakata tale ga moni cakava na gagadre i tamamuni. E . . . sega ni dei ena dina.”—Joni 8:44. 17, 18. (a) Na cava na ka “dina”? (b) Na cava na “dina ni itukutuku vinaka”? 19, 20. O cei o Nimiroti, na sasaga cava a guce ena nona gauna? 15 FEPERUERI, 2013 A veiliutaki o Nimiroti ena vanua o Pepeli kei na so tale na siti ena kedrau tadrua na uciwai na Taikirisi kei na Uferetisi. (Vkte. 10:10) De dua a vakarota sara ga o Nimiroti me tara o Pepeli kei na kena vale cecere ena 2269 B.S.K. A inaki i Jiova mera tawana na vuravura kece na kawatamata, ia era kaya na dautara vale e Pepeli: “Tou ia mada, tou tara e dua na noda koro, ka dua na vale cecere, me yacovi lomalagi na delana; tou cakava me rogo kina na yacada, de sa da dui vakasevi yani e dela i vuravura taucoko.” Ia a guce na nodra sasaga ni sa “vakasesea maikea na vosa ni vuravura taucoko” na Kalou qai vakasevi ira na via tara tiko na vale cecere. (Vkte. 11:1-4, 8, 9) De dua a saga o Setani me tauyavutaka e dua na lotu mera qai sokaloutaki koya na kawatamata kece, ia e guce na nona sasaga. Ena ivolatukutuku ni kawatamata, a dei tu ga na nona sokaloutaki o Jiova, ra qai sokaloutaki koya tiko ga e veisiga e levu tale. 21 E sega ni bau dua na gauna me leqataki kina ni na rawa vei lotu lasu me vakarusa na sokalou dina. Baleta? Ni maroroya voli mai na nona Vosa volai na noda Dauveivakavulici Levu, e vakatakila na yacana vei ira na kawatamata, qai vakatakila vakayauyau tiko mai na ka dina vakayalo. (Aisea 30:20, 21) Eda marau ni salavata kei na ka dina na noda sokalou, ia ena rawa ga qori ke da yadra tiko ga vakayalo, nuitaki Jiova vakatabakidua da qai muria na veidusimaki ni yalona tabu. 22 Ena ulutaga e tarava, eda na dikeva kina na itekitekivu ni so na ivakavuvuli lasu. Eda na raica ni gauna era veidutaitaki kina kei na ka e kaya na iVolatabu, e laurai sara ga nira sega ni dina. Eda na raica tale ga na sala e vakalougatataki keda kina o Jiova, o koya e sega ni vakamelei rawa na nona maroroya voli mai na ka dina. Qori ena nona vakatakila vei keda na ivakavuvuli dina eda vakamareqeta qai noda ivotavota vakayalo. 20 21, 22. (a) Na cava e sega ni bau leqataki kina ni rawa vei lotu lasu me vakarusa na sokalou dina? (b) Na cava eda na dikeva ena ulutaga tarava? 7 O VAKAMAREQETA NA NOMU IVOTAVOTA VAKAYALO? “E golevi ira . . . na veimatanitu na Kalou me digitaka e dua na ilawalawa me vakatokai ena yacana.” —CAKA. 15:14. O NA SAUMA VAKACAVA? Tukuna e dua na ivakavuvuli e sega ni vakaivolatabu, vakamacalataka tale ga se da taqomaki vakacava mai na ivakavuvuli qori. ENA dua na nodra bose vakairogorogo na ilawalawa dauvakatulewa e Jerusalemi ena 49 S.K, e tukuna kina na tisaipeli o Jemesa: “E sa vakamacalataka vinaka o Simioni [Pita] na imatai ni gauna e golevi ira kina na veimatanitu na Kalou me digitaka e dua na ilawalawa me vakatokai ena yacana. E duavata kei na tikina qo na nodra vosa na Parofita me vaka e volai, ‘Oti ya au na qai lesu meu tara tale na vale i Tevita sa bale tu, au na tara na kena irusarusa me duri tale, mera vakasaqarai Jiova kina na tagane era vo tu mai, wili kina o ira kece na lewe ni veimatanitu, o ira era vakatokai ena yacaqu, e kaya o Jiova, o koya e vakayacora na ka kece qo me vaka e sa nakita makawa tu mai.’ ”—Caka. 15:13-18. 2 ‘A bale na vale se vale vakatui i Tevita’ ena gauna a kau tani kina vei Setekaia na veiliutaki vakatui. (Emosi 9: 11) Ia ena tara tale na “vale” qori ni sa veiliutaki vakatui me tawamudu o Jisu na kawa i Tevita. (Isik. 21:27; Caka. 2:29-36) A vakamacalataka o Jemesa ena bose vakairogorogo ya, ni sa vakayacori na parofisai i Emosi ena nodra kumuni na Jiu kei na kai veimatanitu mera lewe ni matanitu vakalomalagi. Nikua, o ira na ivovo ni lotu vaKarisito lumuti kei ira na vica vata na milioni na ‘so tale na sipi’ i Jisu era duavata ni kacivaka tiko na ka dina vakaivolatabu nira dauveiqaravi i Jiova.—Joni 10:16. Eda sereki vakacava mai na ivalavala ca kei na mate? SOTAVA NA TAMATA I JIOVA NA ITUVAKI DREDRE Ena gauna era kau vakavesu kina na Jiu e Papiloni, e dusia vakamatata qori ni sa bale na “vale i Tevita.” E takalevu e Papiloni na lotu lasu, ia a rawa vakacava mera yalodina tiko ga na tamata ni Kalou nira tu vakavesu me 70 na yabaki mai na 607 B.S.K. ina 537 B.S.K.? Ena sala 3 Na cava na nomu rai me baleta na veiliutaki cecere i Jiova kei na ile e vauca na yalodina? 1, 2. (a) Na cava na “vale i Tevita,” ena tara tale vakacava? (b) O cei nikua era qaravi Jiova vata tiko? 3, 4. Na cava e vukei ira na tamata i Jiova mera yalodina tiko ga e Papiloni? 8 NA VALE NI VAKATAWA vata ga eda yalodina tiko kina na tamata i Jiova ena vuravura e lewa tu qo o Setani. (1 Joni 5:19) Na noda vakavutuniyautaki ena ivotavota vakayalo e vukei keda meda yalodina tiko ga. 4 E noda ivotavota tale ga vakayalo na vosa volai ni Kalou. O ira na Jiu era tu vakavesu e Papiloni a sega vei ira na iVolatabu taucoko, ia era kila na Lawa a soli vei Mosese kei na kena iVunau e Tini. Era kila na “sere vakaSaioni,” e rawa nira cavuqaqataka e levu na vosa vakaibalebale, era kila vinaka tale ga na nodra ivakaraitaki ni yaloqaqa na dauveiqaravi i Jiova e liu. Io, era luluvu na tu vakavesu qori nira vakasamataki Saioni, era sega tale ga ni guilecavi Jiova. (Wilika Same 137: 1-6.) Qori sara ga na ka e vukei ira mera yalodina tiko ga e Papiloni, dina ga ni levu na kena ivalavala ni sokalou kei na ivakavuvuli lasu. SEGA NI KA VOU NA LETOLUVAKALOU E takalevu e Papiloni na ivakavuvuli ni letoluvakalou. Kena ivakaraitaki, e dua na letoluvakalou e Papiloni o Sin (kalou ni vula), o Shamash (kalou ni matanisiga), kei Ishtar (na kalou yalewa ni vakatubukawa kei na ivalu). A takalevu mai Ijipita makawa na rai nira dau vakawati na kalou tagane kei na kalou yalewa ra qai vakaluveni tagane, qori “e basika kina na letoluvakalou, ia e sega ni iliuliu tu ga o tama, ena so na gauna e dau yalorawarawa me ravouvou, ia ena vakaliuci tu ga o kalou yalewa.” (New Larousse Encyclopedia of Mythology) E Ijipita eratou letoluvakalou na kalou o Osiris, na kalou yalewa o Isis, kei na luvedrau tagane o Horus. 6 O lotu ni Veivanua Vakarisito e vakabauta tale ga na Letoluvakalou. Era tukuna na italatala ni dua ga na Kalou na Tama5 na, na Luvena, kei na yalo tabu. Ia qori e saqati kina na veiliutaki cecere i Jiova ni nanumi e tiki ni letoluvakalou o koya—e vaka me dua ga na ikatolu ni kalou. Era taqomaki na tamata i Jiova mai na ivakavuvuli cala qori baleta nira duavata kei na vosa uqeti vakalou qo: “Mo ni rogoca, na Isireli: O Jiova na noda Kalou ko Jiova sa dua bau.” (Vkru. 6:4) A tukuna tale ga o Jisu na malanivosa qori, sega beka ni dodonu meda duavata na lotu vaKarisito dina ena ka e tukuna?—Mari.12:29. 7 Na ivakavuvuli ni Letoluvakalou e veisaqasaqa kei na ivakaro i Jisu vei ira na nona imuri mera “vakavulici ira na lewe ni veivanua kece ga mera noqu tisaipeli, ni papitaisotaki ira ena yaca i Tamada kei na Luvena kei na yalo tabu.” (Maciu 28:19) Me rawa ni papitaiso e dua me lotu vaKarisito dina qai dua na iVakadinadina i Jiova, ena dodonu me vakabauta ni cecere duadua na Tamada o Jiova, me vakabauta tale ga na itutu kei na lewa i Jisu na Luve ni Kalou. E dodonu me vakabauta tale ga o koya e via papitaiso ni yalo tabu e igu tawarairai ni Kalou, e sega ni tiki ni Letoluvakalou. (Vkte. 1:2) Ke dua e vakabauta tiko ga na Letoluvakalou, ena sega ni rawa ni papitaiso me ivakaraitaki ni nona yalayala vua na Kalou o Jiova. Eda kalougata dina ni taqomaki keda na noda ivotavota vakayalo mai na noda vakabauta na ivakavuvuli e beci kina na Kalou! TETE NA VAKATEVORO! E tiki ni lotu kei Papiloni na ivakavuvuli lasu, o ira na kalou tagane kei na kalou yalewa, na timoni kei na vakatevoro. E tukuni ena Inter national Standard Bible Encyclopaedia: “O ira na timoni era taravi ira na kalou era qaravi e Papiloni ni tu vei ira na kaukaua mera vakatauvimatetaki ira na tamata se vakaleqa na nodra vakasama. 8 5. Na ivakadinadina cava e vakaraitaka nira vaka- bauta na letoluvakalou o ira e Papiloni kei Ijipita makawa? 6. O na vakamacalataka vakacava na Letoluvakalou, eda taqomaki vakacava mai na ivakavuvuli cala qori? 15 FEPERUERI, 2013 7. Na cava ena sega ni rawa kina ni papitaiso e dua e vakabauta na Letoluvakalou me ivakaraitaki ni nona yalayala vua na Kalou? 8. Era raici ira vakacava na kalou kei na timoni e Papiloni? 9 Dua na ka na sasaga ni lotu mera vorati na timoni, era dau masuta kina na kalou ena veiyasana kece na tamata me vukei ira mera vorata na timoni.” 9 Ni oti na nodra tu vakavesu e Papiloni na Jiu, e levu era rawai ena ivakavuvuli e sega ni vakaivolatabu. Ni sa takalevu na ivakavuvuli vaKirisi, sa rawarawa sara na nodra vakamuai ira e levu na Jiu na timoni nira sa vakabauta o ira qori ni rawa nira ca se vinaka na timoni. Na noda ivotavota vakayalo e taqomaki keda mai na leqa e rawa ni yaco nida vakadonuya meda veitaratara kei ira na timoni, baleta eda kila ni cata o Jiova na ivalavala vakatevoro e Papiloni. (Aisea 47:1, 1215) Eda dusimaki tale ga ena rai ni Kalou me baleta na vakatevoro.—Wilika Vakarua 18: 10-12; Vakatakila 21:8. 10 Era sega ni dau vakatevoro ga na kai Papiloni, sa laurai tale ga qori vei ira na tokoni Papiloni na Ka Levu, na lotu lasu kece e vuravura. (Vkta. 18:21-24) E tukuni ena Interpreter’s Dictionary of the Bible: “O Papiloni [na Ka Levu] e sega ni veivakamuai ga ena dua na matanitu se dua na itovo vakavanua. E kilai ena levu ni qaravi matakau, sega ni vanua se iyalayala ni vanua.” (Vol. 1, t. 338) E se tiko voli ga o Papiloni na Ka Levu qai sinai ena vakatevoro, qaravi matakau, kei na so tale na valavala ca, ia ena sega ni dede qori.—Wilika Vakatakila 18:1-5. 11 E tukuna o Jiova: “Ka’u sa sega ni vosota rawa nai valavala ca [“vakatevoro,”NW].” (Aisea 1:13) Na vakatevoro e dau sema tale tu ga ina ivakavuvuli nida rawa ni veitaratara kei ira na mate, qai veivakamuai vaka9. (a) Ni oti na nodra tu vakavesu e Papiloni, era rawai vakacava e levu na Jiu ena ivakavuvuli ni lotu lasu? (b) Eda taqomaki vakacava mai na leqa e rawa ni yaco nida vakadonuya meda veitaratara kei ira na timoni? 10. Na cava e rawa ni tukuni me baleta na ivalavala ni sokalou kei na ivakavuvuli i Papiloni na Ka Levu? 11. Na ivakasala cava e sa tabaki ena noda ivola me baleta na vakatevoro? 10 levu ena ivakarau ni rai ena ika19 ni senitiuri. A tukuna kina na Zion’s Watch Tower ni Me 1885: “E sega ni ka vou na vakabauta nira lai bula tale tiko ena dua na vanua se ituvaki na mate. E tiki ni nodra sokalou ena gauna makawa, e yavu sara ga ni itukuni kece.” E tomana na ulutaga qori ni vakasama sega ni vakaivolatabu me baleta na nodra veitaratara kei na mate o ira na bula, “e ubia qai bukana vakalevu na nodra dau lawakitaka na ‘timoni’ ni o ira era yalodra na sa mate. Era vakayagataka vinaka sara na iwalewale qori mera kua ni kilai kina ra qai vakamua tiko ga na nodra vakasama kei na nodra bula e levu.” Na ivakasala ena ivola taumada na What Say the Scriptures About Spiritism? e tautauvata kei na ivakasala ena noda ivola e sa qai tabaki ga. ERA VAKARARAWATAKI TU NA MATE ENA RUKU I VURAVURA? 12 “O ira . . . era sa mai kila na ka dina” e rawa nira sauma na taro qori. (2 Joni 1) Eda duavata kei na vosa i Solomoni: “Ni sa vinaka na koli sa bula ka ca na laioni sa mate. Ni ra sa kila ko ira sa bula ni ra na mate: ia ko ira na mate era sa sega ni kila e dua na ka . . . A ka kecega sa vakaitavi kina na ligamu, mo kitaka ga e nomui gu; ni sa sega na cakacaka, se na vakasama, se na kila ka, se na vuku, e nai bulubulu, o koya ko sa lako tiko kina.” —Dauv. 9:4, 5, 10. 13 A dodonu mera kila na Jiu na ka dina me baleta na mate. Ia ena gauna a vidai vakava kina o Kirisi vei ratou na va na jenerali nei Alekisada na Ka Levu, a sagai me vakaduavatataki o Juta kei Siria ni vakayagataki na lotu kei na itovo vaKirisi. Sa ra mani vakabauta na Jiu na ivakavuvuli lasu ni bula tiko e dua na ka nida mate, qai tiko e dua na vanua ni veivakararawataki e ruku i vuravura. Era sega ni tekivuna na kai Kirisi 12. Ena veiuqeti ni Kalou, na cava a tukuna o Solomoni me baleta na kedra ituvaki na mate? 13. Era ciqoma vakacava na Jiu na ivakavuvuli kei na itovo vaKirisi? NA VALE NI VAKATAWA na ivakavuvuli nira vakararawataki tu e ruku i vuravura o ira na sa mate, nira nanuma na kai Papiloni “ni ruku i vuravura . . . e dua na vanua vakarerevaki dina, . . . era tu kina na kalou kei na timoni era kaukaua dina qai vakadomobula.” (The Religion of Babylonia and Assyria) Io, era vakabauta na kai Papiloni ni bula tiko e dua na ka ena gauna eda mate kina. 14 A sega ni tu vua na tamata yalododonu o Jope na iVolatabu, ia a kila na ka dina me baleta na mate. A kila tale ga ni Kalou dauloloma o Jiova qai vinakata dina me na vakaturi koya. (Jope 14:13-15) A vakabauta tale ga o Eparama na veivakaturi. (Wilika Iperiu 11: 17-19.) Ena sega ni rawa mera vakaturi o ira era sega ni mate rawa, era sega gona ni vakabauta o ira na dau rerevaka na Kalou na ivakavuvuli ni bula tale tiko e dua na ka nida mate. E macala ga ni yalo tabu ni Kalou e dusimaki Jope kei Eparama me rau kila na kedra ituvaki na mate, me rau vakabauta 14. Na cava a kila o Jope kei Eparama me baleta na mate kei na veivakaturi? tale ga na veivakaturi. Na ka dina qori e noda ivotavota tale ga. BIBI DINA MEDA “SEREKI ENA IVOLI” Eda kalougata ni vakatakila vei keda o Jiova na ka dina me baleta na nona sereki keda mai na ivalavala ca kei na mate e vakadewa mai o Atama. (Roma 5:12) Eda kila ni o Jisu “e sega ni lako mai me qaravi, ia me veiqaravi ga, me solia tale ga na nona bula me kedra ivoli e lewe levu.” (Mari. 10:45) Eda marau vakalevu meda kila nida rawa ni “sereki ena ivoli i Karisito Jisu”!—Roma 3: 22-24. 16 Ena imatai ni senitiuri, a vinakati vei ira na Jiu kei ira na kai Veimatanitu mera veivutunitaka na nodra ivalavala ca, mera vakabauta tale ga na isoro ni veivoli i Jisu. Ke sega, era na sega ni vosoti. E tautauvata tale ga qori nikua. (Joni 3:16, 36) Ke vakabauta tiko ga e dua na ivakavuvuli lasu, me vaka na Letoluvakalou kei na kena bula tiko e dua na ka 15 15, 16. Eda sereki vakacava mai na ivalavala ca kei na mate? Eda Taqomaki Vakacava Mai na iVakavuvuli Lasu? “Mo ni rogoca, na Isireli: o Jiova na noda Kalou ko Jiova sa dua bau.” “Ka’u sa sega ni vosota rawa nai valavala ca [“vakatevoro,” NW].” —Vkru. 6:4 —Aisea 1:13 “Ko ira na mate era sa sega ni kila e dua na ka.” —Dauv. 9:5, 10 nida mate, ena sega ni yaga vua na ivoli. Ia e rawa ni yaga vei keda na ivoli. Eda sa kila na ka dina me baleta na “Luvena lomani [na Kalou], ena vukuna eda sereki kina ena ivoli, me rawa ni vosoti na noda ivalavala ca.” —Kolo. 1:13, 14. MEDA YALODINA NIDA VAKATOKAI ENA YACA I JIOVA! E levu tale na ka e rawa ni tukuni me baleta na ivakavuvuli dina eda sa ciqoma, na veika eda sotava na dauveiqaravi ni Kalou, kei na veivakalougatataki vakayago, vakayalo eda marautaka tiko. Sa vicasagavulu na yabaki na kena tabaki ena Yearbook na irogo veiuqeti ni noda cakacaka ena veiyasa i vuravura. E talanoataki na keda itukutuku makawa ena vidio Faith in Action, Part 1 kei na 2, kei na noda ivola me vaka na Jehovah’s Witnesses—Proclaimers of God’s Kingdom. E dau veivakayaloqaqataki tale ga na kena dau tabaki ena noda mekesini na nodra italanoa na tacida. 18 Ena yaga na noda veiraurautaka na ka eda vulica me baleta na itukutuku makawa ni isoqosoqo i Jiova kei na gauna e vakayagataki kina, me vaka ga na kena yaga vei ira na Isireli na nodra vakasamataka na sala e vakabulai ira kina na Kalou mai na nodra vakabobulataki tu e Ijipita. (Lako 12:26, 27) Ni sa qase o Mosese, a vakadinadinataka na cakacaka veivakurabuitaki ni Kalou, a uqeti ira kina na Isireli: “Nanuma na gauna eliu sara, mo ni vakasama na yabaki ni tabatamata e vuqa: taroga na tamamuni, ka na vakatakila vei kemuni ko koya; ko ira na nomuni qase, ka ra na tukuna vei kemuni.” (Vkru. 32:7) Nida ‘tamata i Jiova kei na sipi ni nona vanua veico,’ eda marau kece meda vakacaucautaki koya da qai tukuna vei ira na so tale na nona cakacaka veivakurabuitaki. (Same 79:13) Ena vinaka meda dikeva na keda itukutuku makawa, meda vuli mai kina 17 17, 18. Eda na kunea e vei na keda itukutuku makawa, ena yaga vakacava vei keda na noda dikeva qori? 12 da qai lalawataka na ka meda cakava ena veigauna e se bera mai. 19 Eda kalougata dina nida sega ni veilakoyaki voli ena butobuto, ia eda marautaka tiko na nona veivakararamataki vakayalo na Kalou. (Vkai. 4:18, 19) Koya gona, meda vulica vagumatua na iVolatabu da qai gumatua ni vakatakila vei ira na so tale na ka dina. Qori eda sa vakatotomuria kina na nona masu na daunisame, a vakacaucautaki Jiova na Turaga Cecere ena nona kaya: “Au na tukuna na nomuni cakacaka dodonu, io, na nomuni duaduaga. O ni a vakavulici au, na Kalou, ni’u a gone: ka yacova na gauna oqo ka’u sa tukuna tiko na nomuni cakacaka e veivakurabuitaki. Oqo talega, ni ka’u sa qase ka sika mai, mo ni kakua ni laivi au na Kalou; ka me’u vakatakila mada eliu na nomuni kaukauwa vei ira nai tabatamata oqo, kei na nomuni qaqa vei ira kecega era na tubu maimuri.”—Same 71:16-18. 20 Nida dauveiqaravi yalayala i Jiova, eda kila na ile e vauca na veiliutaki cecere ni Kalou kei na noda yalodina na tamata. Io, eda kacivaka tiko na ka dina e sega ni vakatitiqataki rawa, ni iLiuliu Cecere Duadua e lomalagi kei vuravura o Jiova, e dodonu tale ga meda qaravi koya mai vu ni lomada. (Vkta. 4:11) Ena veidusimaki ni yalona tabu, eda kacivaka tale ga na itukutuku vinaka vei ira na yalomalumalumu, vakabulai ira sa ramusu na yalodra, qai vakacegui ira era tagi. (Aisea 61:1, 2) E guce tiko ga na nona sasaga o Setani me lewai keda na tamata ni Kalou kei na kawatamata kece, eda vakavinavinakataka gona na noda ivotavota vakayalo, da qai vakadeitaka meda yalodina tiko ga vua na Kalou, meda vakacaucautaki koya tale ga na Turaga Cecere Duadua o Jiova ena gauna qo qai tawamudu.—Wilika Same 26:11; 86:12. 19. Eda sa marautaka tiko na veivakararamataki vakayalo, na cava gona meda cakava? 20. Nida dauveiqaravi i Jiova, na ile cava eda kila? O raica vakacava na ile qori? NA VALE NI VAKATAWA Rogoca na iTukutuku Vinaka na Nona Yadra na Empara ni Roma 5 RMN-Grand Palais/Art Resource, NY Ena 59 S.K., era curuma na matamata o Porta Capena mai Roma e vica vata na kaivesu ra qai veikau tiko na sotia era sa wawale toka mai na ilakolako qori. E toka ena delana o Palatine na nona vale vakatui o Empara Nero ra qai yadra toka kina na nona sotia era dara tu na kena isulu qai vunitaki tu kina na nodra iseleiwau.1 E pasitaka na turaganivalu o Juliasi kei ira na kaivesu e kauta tiko na vanua e vakatokai na Roman Forum kei na delana o Viminal. Era pasitaka tale ga e dua na igadigadi e tu kina e levu na icabocabonisoro vei ira na kalou ni Roma kei na dua na rara ni tayabe era dau tereni kina na mataivalu. E maliwai ira voli na kaivesu na yapositolo o Paula. Ni vodo voli e waqa o Paula ena vica na vula yani e liu qai donuya na draki ca, a tukuna vua e dua na agilosi ni Kalou: “O na lai tu ena mata i Sisa.” (Caka. 27:24) Vakacava sa vakarau yaco dina qori vei Paula? Ni vuki me raica na koroturaga ni matanitu o Roma, ena vakasamataka sara ga na vosa a cavuta vua na Turaga o Jisu ena valececere o Antonia mai Jerusalemi. A kaya o Jisu: “Mo yaloqaqa! Me vaka ni o sa tukuni au vakamatata e Jerusalemi, o na lai tukuni au tale ga i Roma.”—Caka. 23:10, 11. De dua ena tu vakadua o Paula me raica na Castra Praetoria—e dua na koronivalu levu e cere qai damudamu na kena lalaga, e vakabai na delana qai toka vata kei na kena tawa. Era tiko ena koronivalu qori na yadra ni empara kei ira na ovisa ni siti. Nira tiko e kea e 12 na ilawalawa sotia2 era nona yadra Dua na kedra ivakatakarakara ceuti na yadra ni empara ni Roma e nanumi ni ceuti tu ena Arch of Claudius ena 51 S.K. 1 Raica na kato ena ulutaga “Na Yadra ni Empara ena Gauna i Nero.” 2 E dua na ilawalawa sotia ni Roma era rawa ni lewena e le 1,000. 15 FEPERUERI, 2013 13 Courtesy Classical Numismatic Group, Inc./cngcoins.com Na ilavo qo a veisoliyaki ena imatai ni senitiuri qai ceuti tu kina na nodra keba na yadra ni empara Na Yadra ni Empara ena Gauna i Nero Era bubuluitaka na yadra ni empara ni Roma mera taqomaka na empara kei na nona vuvale. Nira gole ena ivalu, era dau kauta voli na ivakatakilakila e toka kina na itaba ni nodra empara kei na isasabai e toka kina na itaba ni batibasaga se na kalokalo e ivakatakilakila ni nona horoscope o Tiberius Caesar. Ena nodra lewa na vakailesilesi ni empara kei ira na turaganivalu, era dau yadra tale ga na sotia ni empara ena vanua ni qito kei na vanua ni vakatasuasua ra qai veitokoni ena tabana ni bokobuka. Era veiqaravi me 16 na yabaki na sotia, sega ni 25 na yabaki me vakataki ira na lewe ni mataivalu, e vakatolutaki na kedra isau, levu nodra bonisi, dua tale ga na ilavo vinaka e soli vei ira nira cegu mai na nodra cakacaka. Era dau vakayagataki tale ga na yadra ni empara mera vakararawataki ira na kaivesu, mera vakamatei ira tale ga. Ena ikarua ni gauna e vesu kina o Paula, de dua era vakamatei koya sara ga na sotia a saga me vakabula. —2 Tim. 4:16, 17. 14 na empara kei na vica vata tale na ilawalawa ovisa, e rawa gona nira vakaicilitaki ena koronivalu e vica vata na udolu na sotia, wili kina na sotia era dau vodo ose. Nira raica na tamata na Castra Praetoria, era na vakasamataki koya sara ga e tu vua na lewa ni matanitu o Roma. Era lesi na yadra ni empara mera vakatawani ira na kaivesu mai na veiyasana, ya na vuna a liutaka kina o Juliasi na ilala era sa tu qo ena dua vei ira na va na matamata kilai levu. E sotavi e levu na ka dredre ena vica vata na vula e liu ena nona kauti ira tiko na kaivesu qo o Juliasi, ia qo era sa yaco bula ena vanua era kau tiko kina.—Caka. 27:1-3, 43, 44. “SEGA NI DUA E VAKALATILATI” ENA NONA VUNAU NA YAPOSITOLO Ni soko tiko o Paula, a vakaraitaki vua ena raivotu nira na bula kece na kaiwaqa ena gauna e voca kina na waqa. A sega ni bau vakaleqai koya na ikati ni gata batigaga. A vakabulai ira na tauvimate ena yanuyanu o Melita, era vakatokai koya me kalou na lewenivanua e kea. Na itukutuku qori e rairai ka ni veitalanoa tu vei ira na yadra ni empara era dau vakamanamanataka na ka vakatevoro. Sa sotavi ira oti na mataveitacini e Roma o Paula nira ‘mai tavaki koya ena Makete i Apio kei na Buretolu.’ (Caka. 28:15) E vinakata tu o Paula me vunautaka e Roma na itukutuku vinaka, ia ena rawa vakacava qori ni vesu tu? (Roma 1:14, 15) Era nanuma eso nira na soli na kaivesu vua na nodra iliuliu na yadra. Ke dina qori, a rairai kau o Paula vua na iliuliu ni yadra o Afranius Burrus, de dua e tarava na empara ena veiliutaki.1 Se mani cava e yaco, era a sega ni yadravi Paula o ira era vaka na kapiteni ni mataivalu nikua. A nona yadra ga e dua vei ira na sotia ni empara. A vakadonui me digia na vale me tiko kina, me dau vakavulagi tale ga. A rawa gona ni vunau vei ira na vulagi qai “sega ni dua e vakalatilati vua.”—Caka. 28:16, 30, 31. VUNAU O PAULA VEI IRA NA TAUVANUA KEI IRA NA TURAGA Ni vakayacora tiko o Burrus na nona itavi ina mataveilewai, a rairai vakataroga na yapositolo o Paula ni bera ni kauta na kisi vei Nero, de dua a cakava qori ena vale vakatui se na nodra keba na sotia ni empara. A vakayagataka vinaka sara o Paula na gauna qori me vunau kina vei ira na “tauvanua kei ira na turaga.” (Caka. 26:19-23) Se mani cava e nanuma o Burrus, a sega ni lai vesu o Paula ena nodra keba na sotia ni empara.2 1 Raica na kato ena ulutaga “Sextus Afranius Burrus.” 2 Qo na vanua a vesu tu kina o Eroti Akaripa ena lewa i Tiberius Caesar ena 36/37 S.K. ni a tukuna o Eroti Akaripa ni vinakata me empara totolo o Caligula. Ena gauna sa veiliutaki kina o Caligula, a vakaicovitaki Eroti ena itutu vakatui.—Caka. 12:1. NA VALE NI VAKATAWA Ena gauna a vesu tu kina o Paula, era rogoca tu na sotia na ka e dau tukuna me volai Ni ka levu na vale a rede tiko kina o Paula, a rawa nira gole yani vua “na nodra vakailesilesi na Jiu,” a rawa ni vunau vei ira qori kei na ‘so tale era lako vakalewe levu yani ina nona icili.’ Era dau vakarorogo tale tu ga na yadra ni empara ena nona “vakamatatataka” vei ira na Jiu na veika me baleti Jisu kei na Matanitu ni Kalou, e cakava tiko qori “mai na mataka me lai yacova sara ni sa karobo.”—Caka. 28:17, 23. E dau yadra e veisiga e dua na sotia ni empara me walu na aua, oti qai veisau na yadra. Era dau veisau tale ga o ira na yadravi Paula. Ena loma ni rua na yabaki ni nona vesu tu na yapositolo, era dau rogoca na sotia na nona dau tukuna na ka me volai vei ira e Efeso, Filipai, Kolosa, kei ira na lotu vaKarisito Iperiu, era raica tale ga na nona vola sara ga e dua na ivola vua na lotu vaKarisito o Filimoni. Ni se vesu tu o Paula, dua na ka nona kauaitaki Onisimo, e dua na bobula a dro mai vua na nona turaga. A okati ‘koya me luvena ena gauna a vesu tu kina,’ qai talai koya lesu vua na nona turaga. (Fmon. 10) E dau kauaitaki ira dina na sotia era dau yadravi koya o Paula. (1 Kor. 9:22) E vaka ga eda raici koya ni vakataroga tiko e dua na sotia me baleta na yaga ni isasabai yadua e dara tu qai vakayagataka na itukutuku qori ena dua na vosa vakatautauvata totoka.—Efeso 6:13-17. 15 FEPERUERI, 2013 Na irairai ni lalaga na Castra Praetoria nikua 15 ´ Musee Calvet Avignon Volavola e ceuti tu kina na yaca i Sextus Afranius Burrus Sextus Afranius Burrus A rairai sucu o Burrus ena taoni o Vaison-la-Romaine, e sa tiko nikua ena sauca kei Varanise, na vanua a kune kina ena 1884 S.K. e dua na volavola a ceuti tu kina na yacana. Ena 51 S.K., a toso cake nona itutu me sa nodra iliuliu duadua ga na yadra ni empara ni Roma, a lesi koya kina o Agrippina the Younger erau veiwatini ga kei na nona tata lailai o Claudius Caesar. A vakayagataka e rua na qasenivuli o Agrippina me vakavulici kina na luvena tagane o Nero ena itavi ni empara. Dua vei rau qori o Burrus, dua na sotia e kilai levu ena nodra terenitaki na mataivalu. Na kena ikarua na vuku o Seneca, a vukei Nero ena kilaka. Ni basika na gauna veiganiti, a vagagai watina o Agrippina. Ni bera ni kilai na itukutuku ni nona mate o Claudius, a kauti Nero ina Castra Praetoria o Burrus qai tukuna vei ira na yadra ni empara mera buli koya me empara. Era sega ni cakava rawa kina e dua na ka na lewe ni boselawa, era mani ciqoma ga na vakatulewa. Ena gauna a vakarota kina o Nero me labati o tinana ena 59 S.K., a vunitaka o Burrus na ka a yaco. Erau kaya na daunitukutuku makawa ni Roma o Suetonius kei Cassius Dio ni a qai vagagai Burrus tale o Nero ena 62 S.K. 16 “TUKUNA NA VOSA NI KALOU ENA DOUDOU” Nona vesu tu o Paula e yaga ena ‘vakatetei ni itukutuku vinaka’ vei ira kece na yadra ni empara ni Roma kei ira tale na so. (Fpai. 1:12, 13) O ira na vakaitikotiko ena Castra Praetoria e tu na nodra veikilai ena vanua kece era qali e Roma, era kila vinaka tale ga na empara kei na nona vuvale kece. Era wili ena vuvale qori na lewenivuvale yadua, na dauveiqaravi, kei na bobula, eso vei ira qori era qai lotu vaKarisito. (Fpai. 4:22) Ena nona dau vunau ena doudou o Paula, era yaloqaqa kina na mataveitacini e Roma mera “tukuna na vosa ni Kalou ena doudou.”—Fpai. 1:14. Na nona vunau o Paula e Roma e veivakayaloqaqataki tale ga ena noda “vunautaka na vosa . . . ena gauna vinaka kei na gauna ca.” (2 Tim. 4:2) Eso vei keda sa tu vakadua e vale, era qaravi tiko beka ena nodra vale na malumalumu se na valenibula, se so mada ga era vesu tu ena vuku ni nodra vakabauta. Se mani ituvaki cava eda tu kina, de dua eda rawa ni vunau vei ira era gole yani vei keda, de dua mera lai veisiko se vukei keda ena veika eda gadreva. Nida yaloqaqa ni vunau ena ituvaki cava ga eda tu kina, eda na vakadinadinataka sara ga ni ‘na sega ni tarovi rawa na tete ni vosa ni Kalou.’—2 Tim. 2:8, 9. Se mani ituvaki cava eda tu kina, de dua eda rawa ni vunau vei ira era dau veivuke ena so na taba ni veiqaravi NA VALE NI VAKATAWA TIKO GA ENA BUCA NI VEITAQOMAKI I JIOVA ‘Ena valuti ira na veimatanitu qori o Jiova, me vaka ga na nona dau vala e liu ena siga ni ivalu.’—SAKA. 14:3. O RAWA NI VAKAMACALATAKA? Na cava e vakatakarakarataka na kavida ni “ulu-ni-vanua ni veiolive”? Na cava e vakatakarakarataka na “buca levu sara,” na cava meda cakava meda tiko ga kina ena buca ya? Na cava na “wai bula,” ena yaga vei cei? ENA 30 Okotova, 1938, e vica vata na milioni na lewe i Merika era vakarogoca toka na drama ena dua na porokaramu rogo ni retio. Na drama e vakarogoi tiko ena yakavi ya e yavutaki mai na italanoa buli vakasaenisi e vakatokai The War of the Worlds. O ira na daunidrama era vaka tiko na daukacikacivaki era tukuna ni so mai na vuravura o Mars era na kabakoro ena noda vuravura mera veivakarusai. Sa vakarogoi ni na ka e kaburaki tiko ya e drama wale ga, ia e vakarerei ira sara ga e levu na vakarorogo nira nanuma ni dina na kabakoro ya. Eso era cakava mada ga eso na ka mera taqomaki kina vei ira e nanumi nira kabakoro mai. 2 Sa tu sara ga qo e matada e dua na ivalu ena yaco dina. Ia era sega ni via kauaitaka na tamata na kena sa roro voleka mai. E sega ni parofisaitaki na ivalu qori ena italanoa buli vakasaenisi, ia ena Vosa uqeti sara ga ni Kalou na iVolatabu. Qori na ivalu na Amaketoni —na ivalu ena vakarusa kina na Kalou na ituvaki ca qo. (Vkta. 16:14-16) Ena sega ni gadrevi ena ivalu qori mera taqomaki ira na tamata ni Kalou vei ira e nanumi nira na gole mai na dua tale na vuravura. Ia era na kurabuitaka na veika vakadomobula ena yaco kei na sala vakatubuqoroqoro ena vakaraitaka kina na Kalou na nona kaukaua. 3 E dua na parofisai vakaivolatabu ena Sakaraia wase 14 e baleta sara ga na ivalu na Amaketoni. A se volai sara na parofisai qori ena rauta na 2,500 na yabaki sa oti, ia e bibi dina ena noda bula nikua. (Roma 15:4) E levu na ka e tukuni ena parofisai qori e baleta na ka era sotava na tamata ni Kalou ni se qai tauyavu 1, 2. Na ivalu cava sa tu qo e matada, na cava ena sega ni gadrevi mera cakava na tamata ni Kalou ena ivalu qori? 3. Na parofisai cava eda na dikeva, na cava e bibi kina vei keda qori? 17 mai lomalagi na Matanitu vakaMesaia ena 1914, kei na veika vakatubuqoroqoro ena qai yaco ena veigauna se bera mai. E tiki bibi ni parofisai qori na kena basika e dua na “buca levu sara,” kei na dave ni “wai bula.” (Saka. 14:4, 8) Na buca qori e bibi ena nodra taqomaki na dauveiqaravi i Jiova. Nida kila tale ga na sala ena yaga kina vei keda na wai ni bula, eda na kila ni bibi meda gunuva da qai vinakata sara ga meda cakava qori. Ena yaga gona vei keda na noda dikeva vinaka sara na parofisai qori. —2 Pita 1:19, 20. TEKIVU ‘NA SIGA I JIOVA’ E tekivu na ika14 ni wase ni Sakaraia ena ivakamacala ni ‘siga i Jiova.’ (Wilika Sakaraia 14:1, 2.) Na siga cava ya? Qori na “siga ni Turaga” a tekivu ena gauna ‘sa mai matanitu kina ni noda Turaga kei na nona Karisito,’ na “matanitu kei vuravura.” (Vkta. 1:10; 11:15) A tekivu na siga qori ena 1914, a tauyavu kina mai lomalagi na Matanitu vakaMesaia. Ena vicasagavulu na yabaki ni bera na 1914, era sa kacivaka voli ena veimatanitu na tamata i Jiova ni na cava ena yabaki ya na “nodra gauna lokuci na veimatanitu,” ena yaco tale ga e vuravura na leqa e se sega ni bau yaco e liu. (Luke 21:24) Na cava era cakava na veimatanitu? E tau ena kena gauna donu na ivakasala ya, ia era sega ni rogoca na iliuliu vakapolitiki kei na iliuliu ni lotu. Era vakalialiai ira ga ra qai tusaqati ira na lumuti era gugumatua voli ena vunau. Na ka era cakava qori na iliuliu kei vuravura era sa vakalialia tiko kina na Kalou Cecere Duadua, ni o ira na lumuti era mata ni Matanitu ni Kalou e vakatakarakarataki “Jerusalemi vakalomalagi”—na Matanitu vakaMesaia era 4 4. (a) A tekivu ena gauna cava na ‘siga i Jiova’? (b) Na cava era kacivaka voli na tamata i Jiova ena vicasagavulu na yabaki ni bera na 1914, na cava era cakava na iliuliu kei vuravura? 18 lewena sara ga na lumuti.—Iper. 12:22, 28. 5 A parofisaitaka o Sakaraia na ka era na cakava na veimatanitu ni a kaya: ‘Ena kabai na siti [Jerusalemi].’ ‘Na siti’ e vakatakarakarataka na Matanitu vakaMesaia ni Kalou. Era matataka na Matanitu qori e vuravura na kena “lewenivanua,” o ira na ivovo ni lotu vaKarisito lumuti. (Fpai. 3:20) Donuya na iMatai ni iValu Levu, o ira na mataveitacini era lesi ena levu na itavi bibi ena isoqosoqo i Jiova e vuravura, era ‘kabai’ se vesu ra qai kau ina dua na valeniveivesu e Atlanta, Georgia, Merika. E tukuni ni ‘vakacacani na vale’ baleta ni a tawadodonu qai veivakalolomataki na ka e caka vei ira qori kei na so tale era yalodina tiko qai sega na nodra cala. E veivakalolomataki na veika era cakava na meca vei ira na lotu vaKarisito lumuti nira vakatabuya na nodra ivola ra qai saga mera tarova na nodra cakacaka vakavunau. 6 E dina ga nira levu cake na meca, era veitusaqati qai veivakacacani, e lasu na ka era tukuna me baleti ira na tamata ni Kalou, era sega ga ni vakawabokotaki rawa na sokalou dina. O ira na “vo ni tamata” e dusi ira na ivovo ni lumuti era sega sara ga ni vinakata mera ‘muduki mai na siti.’ 7 Vakacava, sa mai oti na vakayacori ni parofisai qori ni cava na iMatai ni iValu Levu? Sega. A namaki me levu tale na veitusaqati era na sotava na ivovo ni lumuti kei ira na nodra itokani yalodina era nuitaka na bula e vuravura. (Vkta. 12:17) E vakadinadinataki qori ena iKarua ni iValu Levu. Na nodra yalodina tiko ga na iVakadinadina lumuti ni Kalou e uqeti ira na tamata ni Kalou ena gauna qo mera voso5, 6. (a) Na cava sa parofisaitaki tu nira na cakava na veimatanitu ‘ina siti’ kei na kena “lewenivanua”? (b) O cei o ira na “vo ni tamata”? 7. Era ivakaraitaki vinaka vakacava vei ira kece na dausokalou dina nikua na iVakadinadina lumuti i Jiova? NA VALE NI VAKATAWA ta na veivakatovolei cava ga era na sotava. Qori e wili kina na nodra veitusaqati na weka era sega ni vakabauta, itokani vakacakacaka, se na nodra vakalialiai mai koronivuli na gone iVakadinadina ena vuku ni ka era vakabauta. (1 Pita 1:6, 7) Se mani vanua cava era vakaitikotiko kina, sa qai gu ga na lomadra na dausokalou dina mera ‘dei tiko ga ena dua na rai,’ mera kua ni ‘rerevaki ira na meca.’ (Fpai. 1:27, 28) Era cati ena vuravura qo na tamata i Jiova, ia era na taqomaki e vei?—Joni 15:17-19. VAKARAUTAKA O JIOVA “NA BUCA LEVU SARA” ‘Na siti’ o Jerusalemi e ivakatakarakara kei Jerusalemi vakalomalagi, kena ibalebale e ivakatakarakara tale ga ‘na ulunivanua ni veiolive e donui Jerusalemi.’ Na cava e vakatakarakarataka na ulunivanua ya? Na sala cava ena ‘kavida rua kina e loma’ me rua na ulunivanua? Na cava e vakatokai rau kina o Jiova me “noqu ulu-ni-vanua”? (Wilika Sakaraia 14: 3-5.) Ena iVolatabu, na ulunivanua e rawa ni vakatakarakarataka na matanitu. Na veivakalougatataki kei na veitaqomaki ena vakarautaki tale ga ena nona ulunivanua na Kalou. (Same 72:3; Aisea 25:6, 7) Na ulunivanua gona ni veiolive e duri tu kina na Kalou ena tokalau kei Jerusalemi, e vakatakarakarataka na veiliutaki cecere i Jiova. 9 Na cava e vakaibalebaletaka na kena kavida na ulunivanua ni veiolive? Na kavida ni ulunivanua ena tokalau kei Jerusalemi e vakaibalebaletaka na nona tauyavutaka o Jiova e dua tale na veiliutaki. Na ikarua ni veiliutaki qori na Matanitu vakaMesaia e kena tui o Jisu Karisito. Qori na 8 vuna e vakatoka kina o Jiova na rua na ulunivanua erau kavida mai na “ulu-ni-vanua ni veiolive” me “noqu ulu-ni-vanua.” (Saka. 14:4) E nona ruarua na ulunivanua. 10 Ni kavida na ulunivanua vakatakarakara, e veimama e gole ina vualiku, veimama ina ceva, na yavai Jiova e toka dei ga ena ulunivanua ruarua qori. E basika mai na ruku ni yavai Jiova e dua “na buca levu sara.” Na buca vakatakarakara qori e dusia na veitaqomaki ni Kalou, era taqomaki kina na tamata i Jiova ena nona veiliutaki cecere kei na Matanitu vakaMesaia i Luvena. Ena sega sara ni vakalaiva o Jiova me vakawabokotaki na sokalou savasava. A kavida ena gauna cava na ulunivanua ni veiolive? A yaco qori ni tauyavu na Matanitu vakaMesaia ena gauna sa cava kina na nodra Gauna na Veimatanitu ena 1914. A tekivu ena gauna cava na nodra dro na dausokalou dina ina buca vakatakarakara? TEKIVU DRO INA BUCA! 11 A vakasalataki ira na nona imuri o Jisu: “Era na cati kemudou na veimatanitu ena vuku ni yacaqu.” (Maciu 24:9) Sa qai kaukaua ga na nodra cati ena gauna ni ivakataotioti qo, me tekivu mai na 1914. Era tusaqati ira vakaca na ivovo ni lumuti na meca donuya na iMatai ni iValu Levu, ia era sega ni vakawabokotaki na ilala yalodina qori. Era sereki ena 1919 mai na nodra vesu tu vei Papiloni na Ka Levu—na lotu lasu kece e vuravura. (Vkta. 11:11, 12)1 Qori sara ga na gauna era tekivu dro kina ina buca ni ulunivanua i Jiova. 1 Raica na Revelation—Its Grand Climax at Hand! tabana e 169-170. 8. (a) Na cava e rawa ni vakatakarakarataka na 10. Na cava e vakatakarakarataka na “buca levu ulunivanua ena iVolatabu? (b) Na cava e vakatakarakarataka na “ulu-ni-vanua ni veiolive”? 9. Na cava e vakaibalebaletaka na kavida ni “uluni-vanua ni veiolive”? sara” ena tadrua ni rua na ulunivanua? 11, 12. (a) A tekivu ena gauna cava na dro ina buca vakatakarakara? (b) Eda kila vakacava ni liga qaqa i Jiova ena tiko kei ira na nona tamata? 15 FEPERUERI, 2013 19 Me tekivu mai na 1919, se veitaqomaki tiko ga na Kalou ena nona buca vei ira na dausokalou yalodina e veiyasa i vuravura. Ena vicasagavulu na yabaki sa oti, e vakatabui ena levu na vanua na ivola vakaivolatabu ni iVakadinadina i Jiova kei na nodra cakacaka vakavunau. E se caka tiko ga qori ena so na vanua. Ia se mani vakacava na ka era cakava na veimatanitu, ena guce ga na nodra sasaga mera vakawabokotaka na sokalou dina! Na liga qaqa i Jiova ena tiko kei ira na nona tamata.—Vkru. 11:2. 13 Ke da kabiti Jiova da qai dei ena dina, erau na cakava kei na Luvena o Jisu Karisito na nodrau itavi, ena sega ni vakalaiva na Kalou e dua na ka me ‘kaliraki keda mai na ligana.’ (Joni 10:28, 29) E tu vakarau o Jiova me vukei keda meda talairawarawa vua na Turaga Cecere ni lomalagi kei vuravura da qai yalodina tiko ga ina Matanitu vakaMesaia. E bibi dina meda tiko ga ena buca e veitaqomaki kina na Kalou, baleta ena qai yaga vakalevu sara na buca qori vei ira na dausokalou dina ena veivakararawataki levu sa roro voleka sara mai qo. 12 ‘SIGA NI IVALU’ Ni sa voleka sara tiko ni cava na ituvaki qo, sa na qai kaukaua ga na nona ravuti ira na tamata i Jiova o Setani. Ena vakadeitaka o Jiova me na vakarusai Setani ena dua vei ira na ravuravu qori. Sa na qai yaco mai ‘na siga me valuti ira kina na Kalou’ na kena meca. Ena vakaraitaki koya ena siga qori na Turaga Cecere ni lomalagi kei vuravura ni dauvala qaqa, na ka ena cakava ena gauna qori ena lagilagi sara mai 14 13. Ena rawa vakacava nida tiko ga ena buca e veitaqomaki kina o Jiova, na cava sa qai bibi ga kina nikua meda cakava qori? 14, 15. Ena ‘nona siga ni ivalu na Kalou,’ na cava era na sotava o ira na tiko ena taudaku ni buca? 20 na veika a cakava ena nona “siga ni valu” ena veigauna sa oti.—Saka. 14:3. 15 Ena nona siga ni ivalu na Kalou, na cava era na sotava o ira na tiko ena taudaku ni “buca levu” ni veitaqomaki? Ena ‘sega vei ira na rarama talei’ ni nona veivakadonui na Kalou. Ena siga ni ivalu sa roro voleka tiko mai qori, ena vakaleqai ‘na ose, meule, kameli, asa tagane, kei na manumanu manoa kece’—na veika qori era ivakatakilakila ni nodra iyaragi ni ivalu na veimatanitu. Na iyaya qori ena vaka ga era vakacevatataki ena batabata nira na sega ni vakayagataki rawa. Ena vakayagataka tale ga o Jiova na mate ca kei na ‘kuita.’ Se mani yaco dina qori se sega, na kuita ena vakaseva na nodra veivakarerei na meca. Ena siga qori, ‘ena vuca na matadra kei na yamedra’ na meca, nira na ravuravu vakaveitalia ra qai vagalui ena nodra dau vosa vaqaciqacia. (Saka. 14:6, 7, 12, 15) E sega ni dua na yasa i vuravura ena drotaka na veivakarusai. Dua na ilala levu era na to kei Setani ena ivalu e vakarau yaco qo. (Vkta. 19:19-21) ‘Ia o ira ena vakamatea o Jiova era na davo ena siga oya mai na dua na iyalayala kei vuravura ina dua tale.’—Jere. 25: 32, 33. 16 Na ivalu e dau lakovata mai na veika dredre, ra qai dau vakila mada ga qori o ira na qaqa ena ivalu. Ena rairai lailai na kakana, vakarusai na itikotiko, lutusobu na ivakatagedegede ni bula, se yalani na noda galala. Ke da sotava na veika dredre va qori, na cava eda na cakava? Vakacava eda na tavayaya? Eda na cakitaka beka na noda vakabauta ni tarabi na veika eda sotava? Eda na yalolailai qai lomabibi? E bibi dina ena gauna ni veivakararawataki levu meda vakabauta dei ni rawa ni veivakabulai o Jiova da qai tiko ga ena buca ena vei16. Ni sa roro voleka mai na nona siga ni ivalu na Kalou, na taro cava e dodonu meda vakasamataka, na cava e bibi meda cakava? NA VALE NI VAKATAWA taqomaki kina!—Wilika Apakuki 3:17, 18. “ENA DAVE YANI NA WAI BULA” Ni oti na Amaketoni, na “wai bula” ena drodro tiko ga mai na itikotiko vakaturaga ni Matanitu vakaMesaia. Na “wai bula” e dusia na isolisoli ni bula e vakarautaka o Jiova. ‘Na wasa ena isi’ e dusia na Waitui Mate, na ‘wasa ena wesi’ e dusia na Wasa na Mediterranean. Erau vakayagataki ruarua qori me rau vakaibalebaletaka na tamata. Na Waitui Mate ena vakatakarakarataki ira vinaka na tu ena ibulubulu. Nira tu na veika bula ena Wasa na Mediterranean, e veiganiti kina me vakatakarakarataki ira na “isoqosoqo levu” era na 17 17, 18. (a) Na cava na “wai bula”? (b) Na cava e vakatakarakarataka ‘na wasa ena isi’ kei na ‘wasa ena wesi’? (c) Na cava o vakadeitaka mo cakava ni o vakanamata tu ena veigauna se bera mai? Vakadeitaka mo kua sara ni biuta na buca ni veitaqomaki i Jiova bula ena Amaketoni. (Wilika Sakaraia 14: 8, 9; Vkta. 7:9-15) Ena yaga vei ira na lewe ni ilawalawa ruarua qori na nodra gunuva tiko ga na wai ni bula vakatakarakara se nodra gunu tiko ga mai na “uciwai ni wai bula,” nira na sereki mai na nodra vakabobulataki tu ena mate a vakadewa mai o Atama.—Vkta. 22:1, 2. 18 Ena veitaqomaki i Jiova, eda na bula ena gauna e vakarusai kina na ituvaki ca qo da qai bula sara yani ena vuravura vou ni yalododonu ni Kalou. Era cati keda na veimatanitu, ia meda nakita dei mada ga meda yalodina tiko ga ina Matanitu ni Kalou, meda vakadeitaka tale ga meda kua sara ni biuta na buca ni veitaqomaki i Jiova. Qarauna na iNaki ni Lomada E tukuna na iVolatabu: “Sa ka dauveivakaisini duaduaga na yalo ni tamata, ka sa dredre ni vinaka.” (Jere. 17:9) Ni sa kaukaua na malele ni lomada ena dua na ka, eda sega beka ni dau vakasamataka na sala meda vakaceguya kina na gagadre ni lomada? E vakasalataki keda na iVolatabu: “E vu mai na loma ni tamata na vakanananu ca, na laba, na veibutakoci, na veidauci, na butako, na lasu, na vosavakacaca.” (Maciu 15:19) Na lomada e rawa ni vakaisini keda qai vakavuna na noda soli ulubale meda cakava kina na ka e veisaqasaqa kei na loma ni Kalou. Eda qai dau liaca qori nida sa cakava e dua na ka lialia. Na cava ena vukei keda meda kila na inaki ni lomada meda kua ni cakava kina na ka ca? KILA NA INAKI NI LOMAMU Wilika e veisiga na iVolatabu qai vakasamataka vakatitobu. A vola na yapositolo o Paula: “E bula na vosa ni Kalou qai kaukaua, e gata cake mai na iseleiwau batirua, e suaka me wasea na yagoda kei na 22 lomada.” Na itukutuku ni Kalou ena iVolatabu e rawa ni “vakavotuya na nanuma kei na inaki ni lomada.” (Iper. 4:12) Na noda dikevi keda ena ka e tukuna na iVolatabu e dua na ivukevuke yaga meda kila kina na inaki ni lomada. E bibi dina meda wilika e veisiga na Vosa ni Kalou qai vakasamataka vakatitobu na ka e tukuna, eda na kila kina na nanuma kei na rai i Jiova! Na noda ciqoma na ivakasala vakaivolatabu kei na noda muria na ivakavuvuli vakaivolatabu ena yaga ena noda lewaeloma e dau ‘ivakadinadina.’ (Roma 9:1) Na veidusimaki ni noda lewaeloma e rawa ni tarova na noda vakaiulubaletaka na ka ca. E volai tale tu ga ena iVolatabu na ivakaraitaki e rawa ni “ivakasala vei keda.” (1 Kor. 10:11) Na ka eda vulica mai keri e rawa ni tarovi NA VALE NI VAKATAWA keda mai na noda cakava na ka ca. Na cava e dodonu meda cakava? Kerea na Kalou me vukei iko mo kila na inaki ni lomamu. O Jiova e “dauvakatovolea na yalo.” (1 Vei. 29:17) E “uasivia na lomada na Kalou, e kila tale ga na ka kece.” (1 Joni 3:20) Na Kalou e sega ni rawa ni vakaisini. Ke da talaucaka vakadodonu vua ena masu na ka eda leqataka, na lomada, kei na noda gagadre, ena rawa ni vukei keda o Jiova meda kila na inaki ni lomada. Eda rawa mada ga ni kerea na Kalou me ‘bulia vei keda na yalo e savasava.’ (Same 51:10) Me kua gona ni raici vakamamada na masu ke da via kila na inaki ni lomada. Dau vakarorogo vinaka ena soqoni. Na noda dau vakarorogo ena soqoni vaKarisito e rawa ni vukei keda meda dikeva vinaka na lomada. Eda na rairai sega ni rogoca ena soqoni kece na itukutuku vou, ia na noda tiko kina ena veivuke ena noda kila vinaka na ivakavuvuli vakaivolatabu kei na veivakadreti ena yaga ena noda vakalewa na inaki ni lomada. E yaga tale ga ena noda vakasavasavataka na lomada na nodra ivakamacala na tacida. (Vkai. 27:17) E rawa ni veivakaleqai na noda dau tawasei keda kei na noda sega ni soqoni wasoma kei ira na tacida vaKarisito. Ena rawa ni vakavuna na noda ‘cakava ga na ka eda vinakata.’ (Vkai. 18:1) E ka vakayalomatua gona meda taroga, ‘E dau noqu ivakarau meu tiko ena soqoni kece, meu vuli tale ga kina?’—Iper. 10:24, 25. E tara vakacava na lomada na noda wili iVolatabu e veisiga? ENA DUSIMAKI KEDA ENA CAVA NA LOMADA? E levu na ituvaki ena noda bula e rawa ni vakamuai keda cala kina na lomada dauveivakaisini. Meda raica mada qo e va: na qarai ni iyau vakayago, na vakayagataki ni alakaolo, na noda digitaka na noda ilala, kei na ka eda cakava ena noda gauna galala. Qarai ni iyau vakayago. E sega ni cala na noda vinakata me vakacegui na noda gagadre vakayago. Ia a veivakasalataki o Jisu me baleta na leqa ni kena kauaitaki vakasivia na iyau vakayago. A veiuqeti o Jisu ena dua na nona vosa vakatautauvata meda vakasamataka na turaga vutuniyau e sinai rawa tu na nona lololo. Sa sega gona ni dua na vanua me maroroi kina na ka e tamusuka ena dua tale na gauna e vakalewe vinaka kina na nona were. A vinakata na turaga qori me basuka na nona lololo qai tara eso e levu cake. Qo na ka e nanuma: “Me maroroi kina na noqu witi kei na noqu iyau kece; au na qai kaya: ‘Sa levu na noqu iyau me rauta na veiyabaki se bera mai; meu se tei vakacegu mada, meu kana, meu gunu, meu marau.’ ” Ia e guilecava tiko na turaga vutuniyau qori na ka dina e rawa ni yaco: A rawa sara ga ni mate ena bogi ga ya.—Luke 12:16-20. Ni toso tiko na yabaki ni noda bula, eda na rairai kauaitaka vakalevu na kena vakarautaki na veika vakayago me baleta na gauna eda sa na qase kina, sa rawa nida soli ulubale meda cakacaka ovataim ena bogi ni soqoni se tekivu vakawalena eso na noda itavi vaKarisito. Sega beka ni dodonu meda qarauna na ivakarau ni rai va qori? Ena dua tale na ituvaki, de dua eda se itabagone da qai kila ni sega ni dua na ka e uasivia ena cakacaka vakatabakidua. Ia vakacava eda lokuyarataka tiko na noda painia, nida nanuma me vinaka mada e liu na noda bula vakailavo? Sega beka ni dodonu meda cakava na ka kece eda rawata ena gauna qo meda vutuniyau 15 FEPERUERI, 2013 Na noda dau masu ena vukei keda meda kila na lomada Na soqoni ena vukei keda meda kila na inaki ni lomada 23 kina ena mata ni Kalou? O cei e kila eda na bula tiko nimataka se sega? Vakayagataki ni alakaolo. E kaya na Vosa Vakaibalebale 23:20: “Mo kakua ni tiko kei ira era daugunu waini.” Na kaukaua ni nona vinakata na alakaolo e dua, e rawa ni soli ulubale kina me gunu wasoma. Ena rairai tukuna ni gunu me vakacegu kina, sega ni mateni. Ke gadrevi na alakaolo meda vakacegu kina, e rairai kena gauna sara ga qo meda dikeva vinaka kina na inaki ni lomada. Noda digitaka na noda ilala. Na noda veimaliwai kei ira era sega ni vakabauta ena sega ni levei rawa ena so na ituvaki, me vaka e koronivuli, vanua ni cakacaka, kei na cakacaka vakaitalatala. Ia e dua tale na ka na noda lakovi ira meda lai veimaliwai, meda lai veitokani voleka sara kei ira. Eda dau vakaiulubaletaka na vakailala va qori ena noda tukuna ni levu na nodra itovo vinaka? E veivakasalataki na iVolatabu: “Ni kua ni vakaisini kemuni. Na ilala ca e vakacacana na itovo vinaka.” (1 Kor. 15:33) Me vaka ga na kena rawa ni vakadukadukalitaka na wai savasava e dua wale ga na duka lailai, na noda veitokani kei ira era sega ni qarava na Kalou e rawa ni vakadukadukalitaka na noda bula vakayalo, eda na rawa ni vakatotomuria tale ga kina na rai ni vuravura, isulusulu, ivosavosa, kei na itovo. Ka eda cakava ena noda gauna galala. Era sa tu vakarawarawa ena iyaya vovou nikua na veimataqali ka ni veivakamarautaki, e levu e sega ni veiganiti se tawakilikili vua na lotu vaKarisito. A vola o Paula: ‘Me kua mada ga ni cavuti ena kemuni maliwa na ka tawasavasava.’ (Efeso 5:3) Vakacava ke dau malele na lomada ina saravi se rogoci ni ka e tawasavasava? Eda na rairai tukuna nida dau vinakata kece eso na gauna na ka ni veivakamarautaki se cakava eso na ka ena noda gauna galala, e vakatau tale ga vua e dua na ka e digia se cakava. Ia meda muria vinaka sara na ivakasala i Paula da qai kua ni vakalaiva me raica na matada se rogoca na daligada na ka tawasavasava. RAWA NIDA VEISAU Ke da sa rawai ena veivakamuai ni lomada dauveivakaisini, sa noda ivakarau tale ga meda vakaiulubaletaka na ivalavala ca, se rawa ga nida veisau. (Efeso 4:22-24) Raica mada qo e rua na kena ivakaraitaki ena gauna qo. 24 A vinakati vei Maikeli1 me veisautaka na nona rai me baleta na iyau vakayago. E kaya: “Keitou cavutu vakavuvale mai na dua na vanua e raici sara kina vakabibi na iyaya vovou qai vinaka duadua, vaka kina na tiko vinaka vakayago. Ena dua na gauna, au solibula ena noqu sasagataka na levu ga ni iyau au rawata, au qai nanuma niu na sega ni domodomoiyau niu cakava ya. Au qai liaca ni qarai ni iyau vakayago e vaka na gaunisala e sega na kena itinitini. Au masulaka vei Jiova na noqu ivakarau ni rai kei na inaki ni lomaqu, au vakaraitaka tale ga vua ni keitou via qaravi koya vinaka sara vakavuvale. Keitou qai vakatulewataka me keitou bula rawarawa ga, keitou toki tale ga ina dua na vanua e gadrevi vakalevu kina na veivuke. Sega ni dede keitou sa rawa ni painia. Keitou sa qai raica ni sega ni gadrevi e levu na iyau vakayago me qai vakilai na vakacegu kei na marau.” E laurai ena ivakaraitaki i Lee ni nona dikeva tale nona ivakarau ni bula e vukei koya me vakanadakui ira na ilala ca. E tukuna o Lee: “Au veimaliwai wasoma kei ira na dauvolivolitaki mai vanuatani ena vuku ni noqu cakacaka. Au kila ni dau caka na gunu sivia ena gauna keimami bose kina, ia dua na gauna marautaki vei au ya. Au voleka sara ga ni mateni ena levu na gauna, ia au dau veivutuni tale e muri. A vinakati meu dikeva vinaka sara na lomaqu. Au qai liaca mai na ivakasala ena vosa ni Kalou kei na nodratou vakatutu na qase niu a qara tiko ga na ilala era sega ni lomani Jiova. Ena gauna qo, sa levu ga na gauna au veitaratara ena talevoni me baleta na noqu bisinisi, au vakalailaitaka tale ga na noqu veimaliwai kei ira na dauvolivolitaki au cakacaka vata.” E bibi meda dikevi keda vinaka sara da qai saga meda kila na inaki ni lomada. Nida cakava qori, e dodonu meda kerea na veivuke i Jiova ena masu da qai nanuma tiko ni ‘kila na ka vuni ni lomada.’ (Same 44:21) E vakarautaka tale ga na Kalou na nona Vosa, e rawa ni vaka na noda iloilo. (Jeme. 1:22-25) E yaga tale ga na veivakadreti kei na ivakasala e dau tasereki ena noda ivola kei na gauna ni soqoni! Na isolisoli va qori e rawa ni vukei keda meda taqomaka na lomada qai muria tiko ga na sala ni yalododonu. 1 Sa veisau na yaca. NA VALE NI VAKATAWA ME KUA NI DUA NA KA ME TAROVA NOMU VAKALAGILAGI ‘O koya e yalomalumalumu ena vakalagilagi.’ —VKAI. 29:23. O NA SAUMA VAKACAVA? Na lagilagi cava ena rawa ni solia vei keda na Kalou? Na cava ena rawa ni tarova na noda vakalagilagi? Era na rawa ni vakalagilagi vakacava eso tale ena noda dau vosota? NA CAVA o vakasamataka ni o rogoca na vosa “lagilagi”? Vakacava o lai nanuma kina na totoka ni veikabuli? (Same 19:1) Se nodra vakacaucautaki kei na nodra vakalagilagi na tamata ena levu ni nodra iyau, vuku se nodra rawaka? Ena iVolatabu na vosa a vakadewataki taumada me “lagilagi” e vakaibalebaletaka e dua na ka e bi. Ena gauna e liu—a vakayagataki na vatu talei me buli kina na ilavo—na bi ga ni ilavo, na levu ni ka e rawa ni voli kina. Na vosa e dau vakayagataki me baleta na kena bi e dua na ka e sa qai mai kilai ni vakaibalebaletaka e dua na ka e talei, e totoka, se qoroi. 2 De dua eda na qoroya na lewa e tu vua e dua, nona itutu se na ka e kilai kina, ia na cava mada e via raica vei keda na Kalou? Na iVolatabu e tukuna e dua na mataqali lagilagi e solia na Kalou vei keda. Kena ivakaraitaki, e tukuni ena Vosa Vakaibalebale 22:4: “A kenai sau ni yalomalumalumu kei na rerevaki Jiova nai yau, kei na vakarokoroko, kei na bula.” E vola tale ga na tisaipeli o Jemesa: “Moni yalomalumalumu ena matai Jiova ena qai vakacerecerei kemuni.” (Jeme. 4:10) Na lagilagi cava e solia o Jiova vei keda? Na cava e rawa ni tarova na noda rawata qori? E rawa tale ga vakacava nida vukea eso tale mera vakalagilagi? 3 E nuidei na daunisame ni na taura na ligana imatau o Jiova qai liutaki koya ena lagilagi dina. (Wilika Same 73:23, 24.) E cakava vakacava qori o Jiova? E liutaki ira na nona dauveiqaravi yalomalumalumu o Jiova ena lagilagi ena nona rokovi ira ena levu na sala. E vakalougatataki ira mera kila na nona inaki. (1 Kor. 2:7) E rokovi ira era rogoca na nona vosa qai talairawarawa vua ena nona vakadonuya mera veiwekani voleka kei koya.—Jeme. 4:8. 4 E nuitaki ira tale ga na nona dauveiqaravi o Jiova 1, 2. (a) Na cava e vakaibalebaletaki ena vosa a vakadewataki taumada me “lagilagi”? (b) Na taro cava eda na veivosakitaka ena ulutaga qo? 3-5. Na lagilagi cava ena rawa ni solia vei keda o Jiova? 25 ena iyau lagilagi, na cakacaka vakaitalatala vaKarisito. (2 Kor. 4:1, 7) Na cakacaka vakaitalatala qori ena rawati kina na lagilagi. E yalataka o Jiova vei ira era vakayagataka na nodra itavi dokai mera vakarokorokotaki koya kina qai vukei ira kina eso tale: “Ni’u na vakarokorokotaki ira era sa vakarokorokotaki au.” (1 Sam. 2:30) O ira va qori era na rokovi ni na rogo vinaka na yacadra vei Jiova, qai vinaka na kedra irogorogo vei ira eso tale na dauveiqaravi ni Kalou.—Vkai. 11:16; 22:1. 5 Ia vakacava na nodra veigauna se bera mai o ira na ‘waraki Jiova qai muria na nona sala’? E yalataki vei ira: “Ena qai laveti iko cake [o Jiova] mo taukena na vanua: Ni ra sa muduki tani na tamata ca, ko na raica.” (Same 37:34) Era vakanamata tu ena veivakarokorokotaki e vakasakiti sara, oya na bula tawamudu.—Same 37:29. “AU SEGA NI CIQOMA NODRA VEIVAKALAGILAGI NA TAMATA” E vinakata o Jiova me vakalagilagi keda, ia na cava ena rawa ni tarova qori? Dua oya na noda kauaitaka vakasivia na nodra rai o ira era sega ni veiwekani kei na Kalou. Raica mada na ka a vola na yapositolo o Joni me baleti ira eso na iliuliu ena gauna i Jisu: “Era mani vakabauti [Jisu] e levu na nodra iliuliu. Ia era sega ga ni tukuni koya ena vukudra na Farisi de ra vakatalai mai na nodra valenilotu, ni bibi vei ira na veivakadonui ni tamata, sega soti na veivakadonui ni Kalou.” (Joni 12:42, 43) Ena vinaka cake mera kua ni kauaitaka vakasivia na iliuliu oya na nodra rai na Farisi. 7 A vakamatatataka o Jisu ena itekitekivu ni nona cakacaka vakaitalatala na vuna era na sega ni ciqomi koya kina e levu ra qai sega ni vakabauti koya. (Wilika Joni 5:3944.) Sa nanamaki tu mai me vica vata na senitiuri na matanitu o Isireli ena nona basika na Mesaia. Ena gauna e tekivu veivakavulici 6 6, 7. Na cava era sega ni vakabauti Jisu kina e levu? 26 kina o Jisu, era sa rairai kila kina eso mai na parofisai i Taniela ni sa yaco mai na gauna me basika kina o Karisito. Ni vunau voli o Joni na Dauveipapitaisotaki ena vica na vula yani e liu, era tukuna tiko e levu: “O koya beka qo na Karisito?” (Luke 3:15) Ia qo e sa veivakavulici sara tu ga ena kedra maliwa na Mesaia a namaki tu mai vakadede. Ia o ira na buta vinaka ena Lawa era sega ni ciqomi koya. A vakamacalataka o Jisu na vuna ena nona tarogi ira: “Oni na vakabauta vakacava ni oni dokai kemuni tiko ga vakataki kemuni, oni sega ni qara na lagilagi e solia na Kalou duabau?” 8 Meda vakatauvatana mada na lagilagi ina rarama me rawa nida kila na sala ena tarova kina na veivakalagilagi ni Kalou na nodra veivakalagilagi na tamata. Dua na ka na lagilagi ni noda vuravura kei na lomalagi. O bau vakasamataka na iotioti ni gauna o dagava kina na lomalagi ena dua na bogi o qai raica ni robota tu e vica vata na udolu na kalokalo? E vakatubuqoroqoro dina “na lagilagi ni kalokalo.” (1 Kor. 15:40, 41) Ia ena vakacava na rairai ni lomalagi ke o duri tu ena dua na gaunisala ena dua na siti e levu kina na cina? Na rarama ni cina ena siti ena vakadredretaka toka na noda raica na rarama ni kalokalo era tu vakayawa! Kena ibalebale beka qori ni kaukaua se totoka cake mai na rarama ni kalokalo na rarama ni cina mai na gaunisala, valenisarasara ena rara ni qito, kei na veivale? Sega! Na rarama ga ni cina ni siti e voleka sara vei keda ra qai vakadredretaka na noda rawa ni raica na ibulibuli i Jiova. Ke da via raica na vakatubuqoroqoro ni lomalagi ena bogi, e dodonu meda latia se kua ni raica na rarama e bulia na tamata. 9 Ke malele tale ga vakalevu e lomada na veivakalagilagi e cala, ena rawa nida sega ni mareqeta se qara na veivakalagilagi tawamudu e vinakata o Jiova me solia vei keda. 8, 9. Vakayagataka na ivakatautauvata ni cina mo vakamacalataka kina na sala e rawa ni tarova kina na veivakalagilagi ni Kalou na nodra veivakalagilagi na tamata. NA VALE NI VAKATAWA E levu era sega ni ciqoma na itukutuku ni Matanitu ni Kalou nira leqataka na nodra rai na nodra itokani se vuvale. Ia vakacava ena rawa tale ga ni vakaleqai ira na dauveiqaravi yalayala ni Kalou na nodra vinakata na veivakalagilagi ni tamata? Kaya mada ke lesi e dua na tacida cauravou me vunau ena dua na yalava e kilai levu kina, ia e sega ga ni kilai kina me dua na iVakadinadina i Jiova. Ena rere beka me lai vunau ekea? Se vakacava ke vakalialiai e dua ni via tadolova na isausau vakayalo? Ena vakalaiva beka mera vakamuai koya ena nona vakatulewa o ira na sega ni raica vakabibi na veika vakayalo? Ia vakacava ke cala bibi e dua na lotu vaKarisito? Ena vunitaka na nona cala ni leqataka na kena irogorogo ena ivavakoso se ni leqataka ni na vakararawataki ira na lewe ni vuvale kei na nona itokani? Ke vakasamataka vakabibi me vakavinakataka na nona veiwekani kei Jiova, ena “kacivi ira na qase ni ivavakoso” qai kerea na nodra veivuke.—Wilika Jemesa 5:14-16. 10 De dua eda sa toso vinaka tiko vakayalo, ia e qai vakasalataki keda e dua na tacida vakayalo. Ena rawa ni yaga vei keda na nona vosa vakadodonu ke da sega ni cudru ena vuku ni dokadoka, noda leqataka na keda irogorogo, se noda temaki meda vakaiulubaletaka na ka eda cakava. Se kaya mada ke dua tiko na nomudrau sasaga kei na dua na tacimu vakayalo. Vakacava ena vakatau ena nomudrau cakacaka vata na nomu kauaitaka se o cei ena vakacerecerei ena vakatutu vinaka drau biuta kei na nomudrau gugumatua? Ke o sotava e dua na ituvaki qori, mo nanuma tiko ni o ‘koya e yalomalumalumu ena vakalagilagi.’ —Vkai. 29:23. 11 O ira na ivakatawa kei ira na “via qarava” na itavi va qori mera kua ni saga mera dokai vei ira na tamata. (1 Tim. 3:1; 1 Ces. 2:6) Na cava me cakava e dua na tacida tagane ke vakacaucautaki koya mai vu ni lomana e dua ena ka vinaka e cakava? De dua ena sega ni vakaduria e dua na ivakananumi me vaka e cakava o Tui Saula. (1 Sam. 15:12) Ia vakacava e vakadinata ni vu ga mai na yalololoma i Jiova na veika e rawata? E vakadinata tale ga ni veika vinaka e vakanuinui kina ena gauna se bera e vakatau ena veivakalougatataki i Jiova kei na nona veivuke? (1 Pita 4:11) Ena gauna eda vakacaucautaki kina, na ivakarau ni lomada ena vakaraitaka se veivakalagilagi i cei eda vinakata. —Vkai. 27:21. “ONI VINAKATA . . . MONI CAKAVA NA GAGADRE I TAMAMUNI” E dua tale na ka e rawa ni tarova na nona vakalagilagi keda na Kalou, oya na noda gagadre. Na gagadre ca e rawa ni vakavuna meda kua sara ga ni rogoca na ka dina. (Wilika Joni 8:43-47.) E tukuna o Jisu vei ira eso na Jiu nira sega ni rogoca na ka e tukuna nira ‘via cakava ga na gagadre i tamadra na Tevoro.’ 13 Na noda gagadre e dau lewa na ka eda via rogoca. (2 Pita 3:5) E vakasakiti na nona buli keda o Jiova meda kua ni rogoca na ka eda sega ni taleitaka. Vakatudaliga mada qai vakalewa e vica na ka o rawa ni rogoca ena gauna sara ga qo. De dua e levu vei ira na rorogo qori o sega ni rogoca ena dua na gauna lekaleka sa oti. Dua na ka e rawa ni cakava na nomu mona e vakatokai me limbic system a vukei iko mo rogoca matua e dua na ka, ena gauna vata qori o rawa ni rogoca eso tale na rorogo. Ia era dikeva na kenadau ni na dredre sara na noda vakaduiduitaka na veimataqali rorogo ke da rogoca tiko 12 10. (a) Ena rawa ni vakaleqa vakacava na noda vakatulewa na noda kauaitaka vakasivia na nodra rai eso tale me baleti keda? (b) Na cava meda nanuma tiko ke da yalomalumalumu? 11. Me vakacava na ivakarau ni lomada nida vakacaucautaki, na vuna? 15 FEPERUERI, 2013 12. Na cava era sega ni rogoci Jisu kina eso na Jiu? 13, 14. (a) Na cava era tukuna na kenadau ena sala e vukei iko kina na nomu mona ni o rogoca na veivosaki ni tamata? (b) Ena vakatau ena cava se o cei eda na rogoca? 27 na veivosaki ni tamata. Kena ibalebale qori, ni gauna o rogoca kina e rua na domo ena dua ga na gauna, ena vinakati mo na digia se o cei o na rogoca. Na ka o digia ena vakatau ena domo cava o na vinakata mo rogoca. O ira na Jiu era vinakata mera cakava na gagadre i tamadra na Tevoro, era sega ni via rogoci Jisu. 14 Na itukutuku eda rogoca e dau lako mai ‘na vale ni vuku’ kei ‘na vale ni lialia.’ (Vkai. 9:1-5, 13-17) E vaka me rau kacivi keda tiko na vuku kei na lialia, qai vinakati kina meda digidigi. O cei vei rau o na rogoca? Na kena isau ena vakatau ena lomai cei eda na vinakata meda cakava. Era rogoca na domoi Jisu na nona sipi ra qa muri koya. (Joni 10:16, 27) Era “totaka na dina.” (Joni 18:37) Era “sega ni kila na domo ni vulagi.” (Joni 10:5) O ira na yalomalumalumu va qori era na vakalagilagi.—Vkai. 3:13, 16; 8:1, 18. ‘NA VEIKA QORI ONI NA VAKALAGILAGI KINA’ Na noda cakava tiko ga na loma i Jiova ena vukei ira tale eso mera vakalagilagi. E vola o Paula ena ivavakoso e Efeso: “Au kerei kemuni moni kua ni yalolailai ena noqu vakararawataki ena vukumuni, ni veika rarawa qori oni na vakalagilagi kina.” (Efeso 3:13) Ena sala cava era “vakalagilagi kina” o ira e Efeso ena nona vakararawataki o Paula? Dina ni vakatovolei o Paula, ia na nona tu vakarau me qaravi ira tiko ga e Efeso e vakaraitaka vei ira ni bibi qai talei duadua na nodra itavi dokai vaKarisito. Ia ke a soro o Paula ena veivakatovolei e sotava, ena sega beka ni dusia qori ni sega ni yaga na nodra veiwekani kei Jiova, nodra cakacaka vakaitalatala, kei na nodra inuinui? Nona vosota o Paula era vakalagilagi kina na lotu vaKarisito, e dusia tale ga ni yaga duadua na noda vakuai keda meda tisaipeli. 16 Vakasamataka mada na yaga ni gugu15 15. E rawa vakacava nira “vakalagilagi” eso tale ena nona vakararawataki o Paula? 16. Na ka rarawa cava a sotava o Paula e Lisitira? 28 matua i Paula kei na nona vosota. E tukuni ena Cakacaka 14:19, 20: “Era sa qai yaco mai na Jiu mai Anitioki kei Ikoniona. Era bukani ira na ilala levu ya, ra mani vakaviriki Paula ena vatu ra yarataki koya ina ibili ni koro, nira nanuma ni sa mate. Nira sa wavokiti koya na tisaipeli, e duri mai e lako sara ina koro. Ena siga e tarava rau mani gole kei Panapasa i Tapi.” Vakasamataka mada na nona biu tu me mate ena dua na siga, qai sasaga me gole ena dua tale na vanua e 100 na kilomita na kena yawa, e se sega tale ga na sala ni veilakoyaki era tu nikua. 17 Vakacava, o Timoci a dua vei ira “na tisaipeli” a lai vukei Paula? E sega ni vakamatatataki qori ena Cakacaka, ia a rawa ni 17, 18. (a) Ena sala cava a muria vinaka kina o Timoci na veika rarawa a sotava o Paula e Lisitira? (b) A uqeti Timoci vakacava na nona dau vosota o Paula? NA VALE NI VAKATAWA dua vei ira o Timoci. Vakasamataka mada na ikarua ni ivola i Paula vei Timoci: “O iko, o sa dau muria vinaka tu mai na noqu veivakavulici, noqu ivakarau ni bula, . . . na veika e yacovi au mai Anitioki [cemuri mai na siti], mai Ikoniona [sagai me vakaviriki ena vatu], mai Lisitira [vakaviriki ena vatu]; ia e vakabulai au na Turaga mai na veivakacacani kece qo.”—2 Tim. 3:10, 11; Caka. 13:50; 14:5, 19. 18 E “muria vinaka tu” o Timoci na veika era yaco oya, e kila vinaka tale ga na nona vosota o Paula. Qori e uqeti Timoci sara ga. Ena gauna e veisiko kina e Lisitira o Paula, e raica ni dua na lotu vaKarisito ivakaraitaki vinaka o Timoci, “e rogo vinaka o koya vei ira na veitacini e Lisitira kei Ikoniona.” (Caka. 16:1, 2) Ni toso na gauna, a rawata sara o Timoci na ivakatagedegede me lesi ena itavi bibi.—Fpai. 2:19, 20; 1 Tim. 1:3. 19 Na noda cakava tiko ga na loma ni Kalou e rawa ni uqeti ira eso tale—vakabibi o ira na itabagone era na dauveiqaravi nuitaki sara ga ni Kalou ena gauna era sa ua19. E rawa ni uqeti ira vakacava eso tale na noda dau vosota? Era doka na itabagone na nodra yalodina tiko ga na itabaqase lotu vaKarisito bula kina. Era sega wale ga ni vulica na tisaipeli gone na ivakarau ni noda vosa kei na maqosa ni noda cakacaka vakaitalatala, ia e yaga tale ga vei ira na nodra raica na ka eda cakava nida sotava na leqa. E ‘vosota tiko ga na ka kece’ o Paula me rawa nira ‘vakabulai ena lagilagi tawamudu’ o ira era yalodina tiko ga.—2 Tim. 2:10. 20 Koya gona, e dodonu beka meda saga tiko ga meda “qara na lagilagi e solia na Kalou duabau?” (Joni 5:44; 7:18) Io, e dodonu sara ga meda cakava qori! (Wilika Roma 2: 6, 7.) O Jiova e solia na “bula tawamudu vei ira era qara na lagilagi.” Kuria qori, na noda “vakayacora tiko ga na ka vinaka ena yalovosota” ena uqeti ira eso tale mera tudei tiko ga, qori ena yaga tawamudu vei ira. Mo kua gona ni vakalaiva e dua na ka me tarova na nona vakalagilagi iko na Kalou. 20. Na cava meda qara tiko ga kina na nona veivakalagilagi na Kalou? Todd Bolen/BiblePlaces.com Boaz Zissu, Bar-Ilan University, Israel A Lewe ni Vuvale i Kaiava Ena so na gauna, na veika e volai tu ena iyaya era kunea na dauvakekeli e dau vakadinadinataka sara ga ni bula dina e dua e cavuti ena iVolatabu. Ena so tale na gauna, na iyaya e kune e rawa ni nona e dua e veiwekani se dau veimaliwai kei koya e cavuti ena iVolatabu. Dua na kena ivakaraitaki qori e laurai ena 2011, era tabaka kina na vuku mai Isireli na itukutuku ni dua na ka era kunea na dauvakekeli. Qori na kato sa 2,000 na yabaki na kena maroroi voli mai, e buli mai na vatucule qai ukutaki tu, e dau biu kina na nona sui e dua sa mate ni sa vuca na lewena. E volai tu ena kato qori: “Miriam na luvenayalewa o Yeshua na luvenatagane o Kaiava, na bete ni Measaia mai Beth 1Imri.” Na nodra bete levu na Jiu o Kaiava a vakaitavi ena veilewai kei na nona vakamatei o Jisu. (Joni 11:48-50) Na daunitukutuku makawa o Flavius Josephus e tukuni koya na bete levu qori me o “Josefa, e dau vakatokai me o Kaiava.” Kena ibalebale na kato e kune ya e nona e dua na wekana. Na kato a kune ena dua na gauna yani e liu e nanumi ni nona na bete levu e vakatokai koya me Yehosef bar Caiapha, se Josefa, na luve i Kaiava,1 1 Na kato nei Kaiava e vakamacalataki ena ulutaga “Na Bete Levu a Lewa me Mate o Jisu,” ena Vale ni Vakatawa ni 15 Janueri, 2006, tabana e 10-13. 30 erau veiwekani gona o Miriam kei Kaiava. E laurai ena nodratou itukutuku na Israel Antiquities Authority (IAA), na kato nei Miriam a qai lai kau mai vei ira na daubutako era kelia e dua na ibulubulu makawa. Na vakadidike ni iyaya makawa qori kei na ka e volai tu kina e vakadeitaka na kena dina. Dua na ka vou eda kila ena kato nei Miriam. E cavuti tiko kina na “Measaia,” na ika24 qai iotioti ni lawalawa vakabete era veiqaravi ena valenisoro i Jerusalemi. (1 Vei. 24:18) E tukuna na Israel Antiquities Authority ni ka e volai ena kato qori e vakaraitaka “ni tiko na kedratou isema na vuvale na Kaiava ina ilawalawa na Measaia.” E volai tale ga ena kato ya na Beth 1Imri. E rawa ni rua na ibalebale ni vosa qori. E tukuna na Israel Antiquities Authority: “Ena imatai ni kena ibalebale, na Beth 1Imri e yaca ni dua na vuvale vakabete—era luvei Ima (Esera 2:36-37; Niem. 7:39-42) na nona kawa era wili ena ilawalawa na Measaia. Na ikarua ni kena ibalebale, na [Beth 1Imri] e yaca ni vanua e cavutu mai kina o koya sa mate se na nona vuvale taucoko.” Se mani cava na kena ibalebale dina, na kato i Miriam e vakadeitaka nira bula dina o ira era volatukutukutaki ena iVolatabu kei na lewe ni nodra vuvale. iTaba e cake: Dua na ivakaraitaki ni vanua e dau maroroi kina na kato NA VALE NI VAKATAWA Yaco Donu Mai e Dua na ka “Guiguilecavi Dredre” “GUIGUILECAVI dredre!” Qori na ka era tukuna e levu me baleta na “Creation Drama.” E yaco donu sara ga mai na drama qori ra qai sega ni guilecava rawa o ira era sarava. Io, na “Creation Drama” e vakatakilai qai vakacaucautaki kina o Jiova ni voleka sara tu ga ni tekivu na nodra veitusaqati warumisa na ilala nei Itala vei ira na dauveiqaravi ni Kalou e Urope. Ia na cava na “Creation Drama”? Ena 1914, a sevutaka na valenivolavola liu ni iVakadinadina i Jiova e Brooklyn, Niu Yoka, Merika, na “Photo-Drama of Creation.” Na iyaloyalo veicavuyaki kei na iyaloyalo yavala qori e lakovata kei na rorogo, e rokataki qai walu na aua na kena balavu. Era sarava na “Photo-Drama” e rauta ni vica na milioni e veiyasa i vuravura. Na drama vata ga qori e tiko na kena e lekaleka ga, e vakatokai me “Eureka Drama” qai sevutaki ena 1914. Ia ena rauta na veiyabaki ni 1920, sa sega ni cakacaka vinaka na misini ni iyaloyalo veicavuyaki ni sa makawa qai vakayagataki vakalevu. Ia e levu era via raica tale na “Photo-Drama.” Kena ivakaraitaki, era taroga na lewenivanua e Ludwigsburg, mai Jamani: “Na gauna cava ena vakaraitaki tale kina na iyaloyalo na ‘Photo-Drama’?” Na cava e rawa ni caka? Me rawa ni vakaraitaki tale na iyaloyalo qori, eso na mataveitacini era matataka na Peceli e Magdeburg mai Jamani era volia ena veiyabaki ni 1920 na filimu (dau vakayagataki ena itaba) mai na dua na tabana ni itukutuku e Parisi mai Varanise. A voli tale ga na kena misini veicavuyaki mai na kabani ni droini mai Leipzig kei Dresden. Qori era qai biu vata kei na so na iyaloyalo veicavuyaki makawa mai na “Photo-Drama” era se rawa ni vakayagataki tiko ga. O Brother Erich Frost e dua na daunivakatagi, a qai bulia na kena ivakatagi me lakovata kei na itaba kei na iyaloyalo veicavuyaki. Eso na ka e vakamacalataki ena drama ya e kau mai na noda ivola na Creation. Ena gauna gona e vakavoutaki kina na “Photo-Drama, “ sa veisau na yacana me “Creation Drama.” Na drama vou qori e walu tale ga na aua na kena balavu me vaka ga na “Photo-Drama,” e wasewasei vakalalai me saravi tiko ena vica na yakavi. E vakamacalataki kina vakamatailalai na siga ni bulibuli, railesuvi na itukutuku makawa ena iVolatabu kei na ivola tale eso, e vakaraitaka tale ga ni sega ni vukea rawa na kawatamata o lotu lasu. A vakaraitaki na “Creation Drama” e Austria, Jamani, Luxemburg kei Suwitisiladi, kei ira na dau vosa vakaJamani ena so tale na vanua. E tukuna o Erich Frost: “Ni saravi tiko na drama, au dau uqeti ira na noqu itokani, vakabibi o ira na tiko ena mataivakatagi, mera gole ena veiyatu dabedabe ena gauna e cegu kina vakalailai na sara 15 FEPERUERI, 2013 - Dua na pousta (poster) e kacivaki kina na veika e baleta na “Creation Drama” ena 1932 ' Na ivola na ¨ Schopfung (Creation) e yavutaki mai kina na yaca ni drama vou 31 drama ra qai solia vei ira na sarasara na noda ivola totoka kei na so tale na ivola lalai. Na ivola keitou solia ena gauna va qori e levu cake mai na kena e dau soli e veivale.” O Johannes Rauthe a tuvanaka na kena saravi na drama qori e Poladi kei na vanua sa kilai nikua me Czech Republic, e se nanuma vinaka tu ga ni levu vei ira na sarasara era vola na vanua era vakaitikotiko kina me rawa nira sikovi. A vuavuaivinaka sara na veisikovi lesu era tauyavu rawa mai keri. Ena veiyabaki ni 1930, e osodrigi tu ga na olo e dau vakaraitaki kina na “Creation Drama,” ra qai dau veitalanoataki ena veitaoni na iVakadinadina i Jiova. Ena 1933, voleka ni dua na milioni na lewenivanua era sa sarava na drama e tuvanaka na valenivolavola ni ¨ tabana e Jamani. A nanuma lesu o Kathe Krauss: “Me rawa ni keitou lai sarava na Drama ena lima na siga e vakaraitaki kina, keitou taubaletaka e ono na maile (10 kilomita) ena dua na ilakolako, keitou curuma na loma ni veikau, cabeta qai sirova na veidelana kei na buca.” E tukuna o Else Billharz: “Na ‘Creation Drama’ e yavu sara ga ni noqu mai taleitaka na ka dina.” E tukuna o Alfred Almendinger ni gauna e sarava oti kina o tinana na drama, na “levu ni nona taleitaka e volia sara ga kina e dua na iVolatabu qai vaqara na vosa ‘puregatorio.’ ” Ni sega ni raica rawa qori ena iVolatabu, a muduka kina na nona lai lotu, a papitaiso sara. A nanuma lesu o Erich Frost: “Levu na tamata era mai kila na ka dina ena nodra sarava na ‘Creation Drama.’ ”—3 Joni 1-3. Ena gauna e taleitaki tiko kina e Urope na iyaloyalo na “Creation Drama,” sa levu tale tiko ga mai na dauveitokoni nei Itala ra qai dau vakavuca. Me tekivu ena 1933, e vakatabui na nodra cakacaka na iVakadinadina i Jiova e Jamani. Mai na gauna ya me yacova na icavacava ni ikarua ni ivalu levu ena 1945, era tusaqati sara vakaca na dauveiqaravi i Jiova e Urope. E rauta ni walu na yabaki na nona vesu tu o Erich Frost. Ia a sega ni vakaleqai koya qori, a qai veiqaravi ena dua na gauna e muri ena Peceli e Wiesbaden, mai Jamani. Sa dua dina na ka vinaka ni yaco donu mai na “Creation Drama” me vakayaloqaqataki ira e levu na lotu vaKarisito e vakarau vakatovolei na nodra vakabauta donuya na iKarua ni iValu Levu! —Mai na vanua e maroroi kina na keda itukutuku makawa e Jamani. s E rawa ni download wale na mekesini qo kei na so tale na ivola ena www.jw.org O Erich Frost kei na nona ikabakaba ni ivakatagi e vakayagataki ena “Creation Drama” O rawa tale ga ni wilika ena internet na New World Translation w13 02/15-FN
© Copyright 2026